Мұздықтар ерігеннен кейін не қалады

Мұздықтар мыңдаған жыл бойы Жер бедерін қалыптастырды. Олар баяу қозғалып, жыныстарды үгітіп, орасан зор шөгінді массаларын тасымалдады. Қазіргі кезде көптеген мұздықтар жылдам шегініп, бұрын мұз астында жатқан аумақтарды ашып жатыр. Бұл үдеріс тек климатқа ғана емес, ландшафтқа да айтарлықтай өзгеріс әкеледі. Мұздықтар ерігеннен кейін не қалатынын түсіну үшін геологиялық, гидрологиялық және экологиялық салдарға назар аудару қажет.

Ежелгі мұздың геологиялық іздері

Мұз жамылғысы жойылғаннан кейін рельефтің ерекше пішіндері көрінеді. Қалың мұз қабаты алып тегістегіш құрал сияқты әрекет етіп, жыныстарды жонып, сынықтарды алысқа жеткізеді. Шегіну аяқталған соң оның жұмысының айқын белгілері сақталады.

Ең жиі кездесетін геологиялық құрылымдар мыналар:

• мореналар — мұздық жиегінде жиналған құм, саз және тастардан тұратын жоталар;
• кар қазаншұңқырлары, таудағы эрозия нәтижесінде пайда болған ойыстар;
• қойтастар тегістеген жартастар, асимметриялы пішінімен ерекшеленеді;
• друмлиндер — мұз қозғалысы бағытына созылған төбелер.

Осындай нысандар ғалымдарға өткен климатты қайта құрастыруға мүмкіндік береді. Мореналардың орналасуы ежелгі мұз шекарасын анықтауға көмектеседі. Шөгінді құрамын талдау тасымалданған жыныстар туралы мәлімет береді.

Жаңа су айдындары және гидрологиялық өзгерістер

Мұздықтардың шегінуі жиі көлдердің пайда болуына әкеледі. Еріген су бұрынғы мұз қуыстарын толтырады немесе мореналық жоталардың артында жиналады. Мұндай су айдындары мұздық көлдері деп аталады.

Су жүйесіне ықпал ететін негізгі салдарларды былайша сипаттауға болады:

1. Кар шұңқырларында көлдердің қалыптасуы. Олар өзендердің бастауы болып, жергілікті экожүйеде маңызды рөл атқарады. Түбінде жиналған шөгінді қабаттар климат тарихын зерттеуге мүмкіндік береді.
2. Өзен арналарының өзгеруі. Еріген су көлемі артқанда ағыс күшейеді. Бұл эрозияны үдетіп, тасқын қаупін арттыруы мүмкін.
3. Уақытша табиғи бөгеттердің пайда болуы. Мұндай бөгеттер бұзылған жағдайда кенет су тасқыны орын алуы ықтимал.

Гидрологиялық өзгерістер кейде тұрақсыз сипат алады. Сондықтан мұздық аймақтарда тұрақты бақылау жүргізіледі.

Ежелгі экожүйелердің ашылуы

Мұз қабаты астында кейде органикалық қалдықтар жақсы сақталады. Ерігеннен кейін өсімдіктер, жануарлар және адам әрекетінің іздері табылуы мүмкін. Бұл жаңалықтар ғылым үшін үлкен маңызға ие.

Ашылатын нысандардың бірнеше түрін атауға болады:

• төмен температурада сақталған өсімдік қалдықтары;
• жүнді мамонт сияқты жануарлардың сүйектері;
• көне қоныстардың немесе құралдардың іздері;
• ұзақ уақыт тыныш күйде болған микроағзалар.

Мұндай табыстар өткен дәуірлер туралы түсінікті кеңейтеді. Олар климаттың өзгеру кезеңдерін нақтылауға мүмкіндік береді.

Топырақ түзілуі және жаңа ландшафттар

Мұз шегінген соң көбіне құнарсыз жалаң жыныс ашылады. Уақыт өте келе топырақ түзілу үдерісі басталады. Жел тұқым әкеліп, алғашқы өсімдіктер пайда болады, біртіндеп жаңа экожүйе қалыптасады.

Жаңа орта қалыптасуының кезеңдері мыналарды қамтиды:

1. Микроағзалардың қоныстануы. Қыналар мен бактериялар жынысты ыдырата бастайды. Олардың әрекеті органикалық заттың жиналуына ықпал етеді.
2. Шөптер мен бұталардың пайда болуы. Олар топырақты бекітіп, эрозияны азайтады. Өсімдіктер алуан түрлі бола түседі.
3. Толыққанды экожүйенің қалыптасуы. Жануарлар өсімдіктерге ілесіп келеді. Осылайша аумақ біртіндеп тіршілікке толады.

Бұл үдеріс ондаған, тіпті жүздеген жылдарға созылуы мүмкін. Дегенмен ол табиғаттың бейімделу қабілетін айқын көрсетеді.

Қоғамдық және климаттық салдарлар

Мұздықтардың еруі адамдарға да әсер етеді. Таулы аймақтар еріген суға тәуелді болғандықтан, су режимінің өзгеруі шаруашылыққа ықпал етеді. Сонымен қатар жаңа жерлер ашылып, экономикалық мүмкіндіктер туындауы мүмкін.

Қоғамға әсер ететін негізгі бағыттар:

• өзен ағысының өзгеруі ауыл шаруашылығына ықпал етеді;
• сел және су тасқыны қаупі артады;
• бұрын жабық жатқан минералдық ресурстарға қол жеткізу мүмкін болады;
• инфрақұрылымды жаңа жағдайға бейімдеу қажеттілігі туындайды.

Осындай өзгерістер табиғи ресурстарды басқаруда кешенді тәсілді талап етеді. Болашақты болжау қауіп-қатерді азайтуға көмектеседі.

Мұздықтар ерігеннен кейін тек су емес, әртүрлі геологиялық пішіндер, жаңа көлдер және өзгерген экожүйелер қалады. Ашылған аумақтар ғылыми зерттеулер мен шаруашылық қызметтің нысанына айналады. Бұл үдеріс табиғаттың жаңаруын да, ықтимал қауіптерді де қатар алып келеді. Мұздықтардың шегіну салдарын түсіну климат өзгерісінің ауқымын және оның болашаққа ықпалын бағалауға мүмкіндік береді.