Мұзды дауылдар туралы 18 қызықты деректер

Табиғи апаттардың алуан түрінің ішінде қысқы құбылыстар ерекше орын алады — олар бір мезгілде таңғаларлық сұлулық пен жойқын күшті біріктіреді. Қарлы борандар мен бұрқасындар қоңыржай климатта тұратын адамдарға жақсы таныс. Алайда табиғатта әлдеқайда сирек кездесетін әрі қауіпті құбылыс бар, ол бүкіл айналаны хрустальға ұқсас, бірақ өте қауіпті әлемге айналдырады. Мұзды дауыл — жай ғана қатты аяз немесе мұздану емес, ерекше қалыптасу механизмдері мен салдары бар атмосфералық құбылыстың арнайы түрі. Мұндай апаттар қарлы борандарға қарағанда сирек болады, бірақ олардың келтіретін зияны көбіне бірнеше есе үлкен болуы мүмкін. Метеорология тарихында мұзды дауылдардан кейін тұтас аймақтар апталар бойы электр қуатынсыз қалған жағдайлар болған, ал мемлекеттердің экономикасы миллиардтаған шығынға ұшыраған. Төменде табиғаттың осы әсерлі әрі қауіпті құбылысы туралы он сегіз дерек ұсынылады.

1. Мұзды дауыл атмосферадағы температура қабаттарының ерекше орналасуы кезінде пайда болады: жылы ауа суық жер бетіндегі қабаттың үстінде орналасады. Жаңбыр тамшылары төменгі аязды қабаттан өткенде қатпайды, бірақ қатуға өте жақын күйге — аса салқындатылған күйге түседі. Кез келген бетке тиген сәтте олар бірден мұзға айналып, айналаны шыны тәрізді мұз қабатымен қаптайды.
2. Бұл құбылыстың ғылыми атауы бар — «аса салқындатылған жаңбыр жауын-шашыны» немесе «мұзды жаңбыр». Метеорологтар мұзды дауылды мұз қабатының қалыңдығы 6 миллиметрден асқанда тіркейді. Кейбір ерекше күшті жағдайларда мұздың қалыңдығы бірнеше сантиметрге жетеді, дәл сол кезде қирату ауқымы апатты деңгейге дейін өседі.
3. Ағаш бұтағының үстінде бір сантиметр мұз жиналса, оның салмағы шамамен 30 есе артады. Мұз қабаты 2–3 сантиметрге жеткен кезде үлкен ағашқа түсетін жүктеме бірнеше тоннаға дейін жетуі мүмкін. Сондықтан мұзды дауылдан кейін ормандар артиллериялық шабуылдан кейінгі алаң сияқты көрінеді — сынған діңдер мен тамырымен құлаған ағаштар жерді жауып жатады.
4. Мұзды дауылдарға ең осал нысандардың бірі — электр беру желілері. Мұздың ауырлығынан сымдар салбырап, үзіліп немесе тіректерді жерден жұлып кетуі мүмкін. 1998 жылы Канада мен АҚШ-та болған апатты мұзды дауылдан кейін шамамен 4 миллион адам электр жарығынсыз қалған, ал кейбір аймақтарда инфрақұрылымды қалпына келтіру бір айдан астам уақытқа созылған.
5. 1998 жылғы қаңтардағы мұзды дауыл Солтүстік Америка тарихындағы ең жойқын апаттардың бірі болып саналады. Ол Квебек пен Онтарио провинцияларына, сондай-ақ Нью-Йорк және Мэн штаттарына әсер етіп, кей жерлерде мұз қабатының қалыңдығы 10 сантиметрге жеткен. Жалпы экономикалық шығын 5 миллиард доллардан асып, Квебек ормандарына келген зиянның салдары ондаған жыл бойы сезілген.
6. Мұзды дауылдар әлемнің белгілі бір аймақтарында жиірек байқалады. Әсіресе Солтүстік Американың шығыс бөлігі, Еуропаның орталық аймақтары және Қытайдың кейбір өңірлері осал болып саналады. Бұл жерлерде суық құрлықтық ауа жылы атлантикалық немесе тынық мұхиттық ауа массаларымен жиі түйіседі. Ресейде мұндай құбылыстар көбіне Еділ бойы мен елдің оңтүстік аймақтарында кездеседі.
7. Қытай 2008 жылдың қысында тарихтағы ең апатты мұзды дауылдардың бірін бастан кешірді. Аса салқындатылған жаңбырдың ұзақ жаууы елдің оңтүстік провинцияларын Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл қарсаңында — ең қарбалас көлік кезеңінде — толық дерлік тоқтатты. Миллиондаған жолаушы вокзалдар мен жолдарда қалып қойды, ал ауыл шаруашылығына келген шығын миллиардтаған юаньға жетті.
8. Мұзды дауыл кезінде мұз басқан жолдарда қозғалу боран кезіндегіден де қауіпті. Қар белгілі бір дәрежеде жолмен ілінісуді қамтамасыз етеді, ал мұз үйкеліс коэффициентін нөлге жақын деңгейге дейін төмендетеді. Мұз басқан тротуарда жаяу адамның өзі тайып құлауы мүмкін, ал көлік құралдары сағатына бірнеше километр жылдамдықпен жүргенде де басқаруды жоғалтуы ықтимал.
9. Қылқан жапырақты ағаштар мұзды дауылдарға жапырақты ағаштарға қарағанда әлдеқайда осал келеді. Шырша мен самырсынның мәңгі жасыл қалың бұтақтары жалаңаш қысқы қайың немесе емен бұтақтарына қарағанда әлдеқайда көп мұз жинайды. Дегенмен мұз жүктемесі қатты желмен қатар келгенде жапырақты ағаштар да жаппай құлауы мүмкін.
10. Мұзды дауылдың сұлулығы алдамшы және ерекше әсерлі. Мұзданудан кейін күн шыққанда бүкіл ландшафт ғажайып хрусталь патшалығына айналады: әрбір бұтақ, әрбір шөп сабағы және әрбір сым мыңдаған қырларымен жарқырайды. Фотографтар ерекше кадрлар түсіру үшін арнайы осындай аймақтарға барады, бірақ мұндай жерлерде қозғалу өте қауіпті болып қалады.
11. Мұзды дауылдың дыбыстық көрінісі де ерекше. Мұздың ауырлығынан сынып жатқан ағаштардың сытырлаған дыбысы алысқа таралып, кейде мылтық атылғандай немесе жыртылып жатқан матаның дыбысына ұқсайды. Куәгерлер бұл дыбысты табиғатта естіген ең үрейлі дыбыстардың бірі ретінде сипаттайды.
12. Мұзды дауылдар жануарларға да адамдар сияқты ауыр әсер етеді. Құстар қауырсындарына жиналған мұздың салдарынан ұша алмай қалады, тұяқты жануарлар қарды жапқан мұз қабатының астындағы азыққа жете алмайды, ал жәндікпен қоректенетін түрлер қолжетімді азықтан толық айырылуы мүмкін. Бұғы, бұлан және жабайы құстардың жаппай қырылуы көптеген аймақтарда биологтар тарапынан жақсы зерттелген.
13. Мұзды дауылдар ауыл шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Жеміс бақтары мен жүзімдіктер ерекше осал. Мұз жеміс ағаштарының бұтақтарын сындырып, бүршіктерді жойып, қабығын зақымдайды. Мұндай жағдайда бағбан тек бір жылдың ғана емес, ағаш толық қалпына келгенге дейін бірнеше жылдың өнімінен айырылуы мүмкін.
14. Дегенмен кейбір жағдайларда жеңіл мұздану бақтарға күтпеген пайда әкелуі мүмкін. Бүршіктер мен жас өркендердің айналасындағы жұқа мұз қабаты жылу оқшаулағыш ретінде әрекет етіп, оларды қатты аяздан қорғайды. Флоридадағы кейбір цитрус өсірушілер дәл осы принципті пайдаланып, аяз қаупі туған кезде ағаштарды әдейі сумен суарады.
15. Мұзды дауылдарды болжау қазіргі метеорологиядағы ең күрделі міндеттердің бірі болып саналады. Жаңбыр, қар немесе аса салқындатылған жауын-шашын арасындағы айырмашылық атмосферадағы өте нәзік температуралық айырмашылықтарға байланысты. Бұл айырмашылықтарды модельдер дәл анықтай бермейді. Тіпті қуатты суперкомпьютерлердің көмегімен де нақты мұздануды 12–24 сағат бұрын ғана сенімді болжауға болады.
16. Мұзды дауылдардың салдарымен күресу үшін орасан ресурстар қажет. Ірі апаттардан кейін тек энергетикалық инфрақұрылымды қалпына келтіруге жүздеген миллион доллар және мыңдаған адам-сағат еңбек жұмсалады. Кейбір мемлекеттер мұндай апаттардан кейін дәстүрлі әуе желілерінің орнына жер астымен жүргізілетін кабель жүйелеріне көшуді қарастырады, бірақ мұндай шешім әлдеқайда қымбатқа түседі.
17. Климаттың өзгеруі мұзды дауылдардың жиілігі мен қарқындылығына әртүрлі әсер етуі мүмкін. Жаһандық жылыну қысқы температура инверсияларының сипатын өзгертеді, соның нәтижесінде кейбір аймақтарда мұндай құбылыстар жиілейді, ал басқаларында сирек болады. Ғалымдар бұл үрдістерді белсенді зерттеп жатыр, бірақ болашақтағы мұзды дауылдар туралы нақты ортақ пікір әзірге қалыптасқан жоқ.
18. Кейбір халықтардың мәдениетінде мұзды дауылдарға қатысты ерекше дәстүрлер мен тәжірибелер қалыптасқан. Солтүстік Американың байырғы халықтары ірі мұздануларды маңызды табиғи оқиғалар ретінде қабылдап, оларды ауызша аңыздар арқылы ұрпақтан ұрпаққа жеткізген. Қазіргі қауымдастықтар да осал аймақтарда төтенше жағдайларға дайындық жоспарларын әзірлеп, өткен апаттардың тәжірибесін болашаққа дайындық жүйесіне айналдырып келеді.

Мұзды дауыл табиғаттың бір мезгілде таңғалдырып та, адам жасаған дүниелерді қиратуға да қабілетті екенін көрсететін ең айқын мысалдардың бірі болып қала береді. Қазіргі қоғамның энергетикалық тәуелділігі артқан сайын мұндай апаттардың салдары да ауырлай түседі — кейде бір ғана ірі мұздану миллиондаған адамның өмірін тоқтатып қоюы мүмкін. Инфрақұрылымның тұрақтылығына, ерте ескерту жүйелеріне және төтенше жағдай жоспарларына салынған инвестициялар — бұл шығын емес, әлдеқайда үлкен жоғалтулардан қорғайтын сақтандыру. Мұзды дауылдардың табиғатын терең түсіну адамдарға тек дайын болуға ғана емес, планетамызды басқаратын табиғи күштерге үлкен құрметпен қарауға мүмкіндік береді.