Перу және ежелгі өркениеттер туралы 18 қызықты деректер

Оңтүстік Америкада тарихы мыңдаған жылдардың тереңіне кететін, әлі толық ашылып болмаған өркениеттердің іздері сақталған. Құрлықтағы барлық елдердің ішінде Перу ерекше орын алады — дәл осы жерде археологиялық ескерткіштердің, сәулет ғажайыптарының және мәдени жұмбақтардың шоғырлануы соншалық, оған әлемнің көптеген аймақтары қызғана қарар еді. Бұл ел аңызға айналған инктер империясы пайда болғанға дейін-ақ өмір сүрген бірнеше дербес өркениеттің бесігі болды. Әр онжылдық сайын Анд таулары мен Тынық мұхиты жағалауында өмір сүрген ежелгі халықтардың даму деңгейі туралы бұрынғы түсініктерді өзгертіп жіберетін жаңа жаңалықтар жасалады. Археологтар, тарихшылар және генетиктер мұнда иық тірестіре жұмыс істеп, Перу бірнеше ғасыр бойы зерттеушілерге ұсынып келе жатқан сансыз құпиялардың түйінін шешуге тырысады. Осы таңғажайып елді мүлде күтпеген қырынан таныта алатын он сегіз дерекпен танысайық.

1. Перу Батыс жарты шардағы ең көне өркениеттердің бірі — Карал мәдениетінің отаны болып саналады. Елдің солтүстігінде орналасқан бұл қала кешені шамамен 5000 жыл бұрын, Египет пирамидалары мен Месопотамиядағы шумер қалалары пайда болған кезеңмен бір уақытта өмір сүрген. Каралда монументалды сәулет, күрделі суару жүйесі және жазу әлі қалыптаспай тұрып-ақ әлеуметтік жіктелудің белгілері болған.
2. Карал өркениетінің ерекше қыры — оның көптеген ғасыр бойы қыш ыдыстар өндірісінсіз дамығаны. Көптеген ерте өркениеттер керамиканы мәдени дамудың маңызды белгісі ретінде кең қолданған, ал Карал тұрғындары басқа материалдарды пайдаланып, онсыз өмір сүре алған. Бұл жаңалық керамика мен қоғам дамуының деңгейі арасындағы байланыс туралы дәстүрлі түсініктерді қайта қарауға мәжбүр етті.
3. Әлемдегі ең жұмбақ көне ескерткіштердің бірі саналатын Наска сызықтары Перудің оңтүстігіндегі үстіртте шамамен б.з.д. 500 жылдан б.з. 500 жылға дейінгі аралықта жасалған. Бұл алып геоглифтер жануарларды, құстарды, өсімдіктерді және геометриялық фигураларды бейнелейді, ал олардың толық бейнесін тек биіктен қарағанда ғана көруге болады. Олардың нақты мақсаты әлі күнге дейін пікірталас тудырады — зерттеушілер астрономиялық күнтізбе, діни рәсімдерге арналған жолдар немесе басқа да нұсқаларды ұсынады.
4. Наска өркениетінен бұрын өмір сүрген Паракас мәдениеті бас сүйекке жасалатын хирургиялық операция — трепанация саласында таңғаларлық жетістіктерге жеткен. Археологтар хирургиялық араласудың іздері бар жүздеген бас сүйектерін тапқан, әрі көптеген науқастар операциядан кейін тірі қалғаны анық көрінеді — сүйектерде жазылған іздер сақталған. Мұндай операциялардан аман қалу деңгейі Паракас дәрігерлерінде XIX ғасырдағы еуропалық хирургтерге қарағанда жоғары болған.
5. Инктер империясы — Тауантинсуйу — Колумбиядан бастап қазіргі Чилидің орталық бөлігіне дейін созылған, Колумбқа дейінгі Американың ең ірі мемлекеті болды. Өзінің гүлдену кезеңінде ол шамамен 2 миллион шаршы километр аумақты қамтып, 10–12 миллионға жуық тұрғынды біріктірген. Ең таңғаларлығы — мұндай алып мемлекет небәрі бір ғасырдың ішінде, XIV ғасырдың басынан XVI ғасырдың басына дейінгі аралықта құрылған.
6. Инктер империяның барлық аймақтарын байланыстыратын ұзындығы шамамен 40 000 километрге жететін кең жол жүйесін салған. Бұл жолдар арқылы әскерлер, шабармандар және сауда керуендері қозғалған, әрі олардың жылдамдығы сол дәуірдегі еуропалық мемлекеттер тек армандай алатын деңгейде болған. Часки деп аталатын жүгіргіш шабармандар хабарларды эстафета арқылы жеткізіп, тау соқпақтарымен тәулігіне 400 километрге дейін жол жүрген.
7. Инктерде дәстүрлі мағынадағы жазу жүйесі болмағанымен, олар түйінді жазу — кипу жүйесін қолданған. Түрлі түсті, әртүрлі орналасқан және түрлі тәсілмен байланған түйіндері бар жіптер сандық ақпаратты кодтаған, ал кейбір зерттеушілер оларда баяндау сипатындағы мәтіндер де болуы мүмкін деп есептейді. Испан жаулаушылары кипудың көп бөлігін пұтқа табынушылықтың белгісі деп санап жойып жіберген, соның салдарынан тарихшылар құнды дереккөзден айырылды.
8. Инк сәулет өнерінің ең әйгілі ескерткіші Мачу-Пикчу шамамен 1450 жылы салынған және құрылысынан кейін жүз жыл шамасында тастап кеткен. Испан конкистадорлары бұл қаланы ешқашан таппаған, сондықтан ол 1911 жылға дейін еуропалықтарға белгісіз болып келген. Сол жылы америкалық зерттеуші Хайрам Бингем оны ғылыми қауымдастыққа таныстырды. Қала кешенінің нақты мақсаты бүгінге дейін талқыланып келеді.
9. Инктердің құрылыс шеберлігі бүгінгі инженерлер мен сәулетшілерді де таңғалдырады. Көп тонналық тас блоктар ешқандай ерітінді қолданбай соншалық дәлдікпен қиюластырылған, олардың арасына пышақтың жүзі де кірмейді. Сонымен қатар мұндай құрылыс сейсмикалық тұрғыдан өте төзімді — жер сілкінісі кезінде тастар сәл қозғалып, қайта орнына келеді, ал жанындағы испан құрылыстары жиі қирап қалады.
10. Инктерден әлдеқайда бұрын Титикака көлінің жағасында өмір сүрген Тиауанако мәдениеті алып тас құрылыстарды тұрғызған. Салмағы 130 тоннаға дейін жететін тас блоктар ондаған километр қашықтықтан биік таулы үстірт арқылы жеткізілген. Бұл жұмыс доңғалақсыз және ламадан үлкен жүк тартатын жануарларсыз атқарылған. Қазіргі тәжірибелер мұндай тасымалдаудың арқан, ағаш сырғытпа және көптеген адамдардың күшімен мүмкін екенін көрсетеді.
11. Перу мен Боливия шекарасында орналасқан Титикака көлі инктердің дүниетанымында әлемнің жаратылған жері болып саналған. Олардың мифологиясы бойынша алғашқы адамдар мен Күн дәл осы көлдің суынан шыққан. Сондықтан көл империяның бүкіл діни жүйесінің қасиетті орталығы болған. Тотора қамысынан жасалған жүзбелі аралдарда өмір сүретін уру халқы бұл жерде инктерге дейінгі кезеңнен бері тұрып келеді және бүгінге дейін өмір сүріп жатыр.
12. Шамамен екі мың жыл бұрын Перудің солтүстік жағалауында гүлденген Моче мәдениеті көне әлемдегі ең күрделі керамикалық дәстүрлердің бірін қалыптастырды. Моче шеберлері жасаған ыдыстарда нақты адамдардың бет-бейнесі, күнделікті өмір көріністері және діни рәсімдер бейнеленген. Осы бұйымдардың арқасында ғалымдар жазба дерек қалдырмаған өркениеттің тұрмысын және наным-сенімдерін қалпына келтіріп отыр.
13. Анд тауларындағы ежелгі діни орталық Чавин-де-Уантар шамамен үш мың жыл бұрын Перу таулы аймағындағы көптеген халықтар үшін қажылық орны болған. Храм кешенінің астында арнайы салынған тоннельдер мен галереялардың күрделі жүйесі орналасқан. Бұл жердің акустикасы рәсімдер кезінде ерекше дыбыстық әсер беру үшін әдейі жобаланған. Зерттеушілер дәл осы жерде кейінгі барлық анд өркениеттеріне ықпал еткен ортақ көркемдік стиль қалыптасқан деп есептейді.
14. Ежелгі Перу адамзат тарихындағы ең маңызды ауыл шаруашылығы дақылдарының бірі — картоптың отаны болып саналады. Анд тауларында өмір сүрген халықтар бұл өсімдікті шамамен 8000 жыл бұрын қолға үйретіп, түрлі биіктіктер мен климаттық жағдайларға бейімделген мыңдаған түрін шығарған. XVI ғасырда Еуропаға жеткен картоп бүкіл құрлықтың тамақтану мәдениеті мен демографиясына үлкен өзгеріс әкелді.
15. Инктер азық-түлікті сақтау үшін ерекше технология — чуньо жасауды ойлап тапқан. Картоп түйнектері түнде аязда қалдырылып, кейін аяқпен жаншылып ылғалы шығарылған және бірнеше рет күнге кептірілген. Нәтижесінде алынған өнім он жылға дейін бұзылмай сақталып, империяның маңызды азық-түлік қоры болған.
16. 1532–1572 жылдары болған испан жаулап алуы анд өркениеттерінің мәдени мұрасының үлкен бөлігін жойды. Франсиско Писарро екі жүзге жетпейтін жасағымен инктердің жоғарғы билеушісі Атауальпаны тұтқындап, бүкіл мемлекеттік жүйені күйретті. Бұл жеңісте қару-жарақ пен аттар ғана емес, еуропалықтар әкелген жұқпалы аурулар да шешуші рөл атқарды — олар жергілікті халықтың үлкен бөлігін қырып жіберді.
17. Перу Андтары әлі күнге дейін толық зерттелмеген мыңдаған археологиялық ескерткіштерді сақтап отыр. Соңғы жылдары лидарлық сканерлеу технологиясы — әуеден жүргізілетін лазерлік зерттеу әдісі — өсімдіктер жамылғысының астында жасырынған тұтас қалаларды, жолдарды және суару жүйелерін анықтады. Ғалымдардың пікірінше, перу археологиясындағы ең маңызды жаңалықтар әлі алда.
18. Бүгінгі күні Перу әлемдік археологияның ең маңызды орталықтарының бірі саналады және әлемнің түкпір-түкпірінен зерттеушілерді тартады. Елде жүз мыңнан астам археологиялық ескерткіш тіркелген, бірақ олардың тек аз ғана бөлігі қазылып зерттелген. Әрбір жаңа далалық маусым Жер шарындағы ең күрделі географиялық аймақтардың бірінде ежелгі қоғамдардың қалай дамығанын түсінуге көмектесетін жаңа жаңалықтар әкеледі.

Перу тарихы адамзат дарыны ең қиын жағдайларда да гүлдене алатынын айқын көрсетеді — биік таулы үстірттерде, сусыз шөлдерде және қалың тропикалық ормандарда да өркениеттер пайда болған. Әлемнің басқа бөліктерінен тәуелсіз дамыған бұл қоғамдар қоғамды ұйымдастыру, сәулет өнері және ауыл шаруашылығы мәселелеріне өздерінің ерекше шешімдерін тапқан. Олардың мұрасын зерттеу тек өткенді түсіну үшін ғана емес, адамның жергілікті ресурстар мен білімге сүйене отырып қандай биіктерге жете алатынын ұғыну үшін де маңызды. Перу осы жетістіктердің тірі мұрағаты болып қала береді, сондықтан оны сақтау мен құрметтеу — тек бір елдің емес, бүкіл адамзаттың ортақ жауапкершілігі.