Адам анатомиясын алғаш сипаттаған кім

Адам өз денесінің құрылымын түсінуге ерте заманнан-ақ ұмтылған. Ішкі ағзалардың, сүйектер мен бұлшықеттердің қалай жұмыс істейтіні туралы сұрақтар медицина пайда болмай тұрып туындаған. Ұзақ уақыт бойы мұндай білім бақылауларға, болжамдарға және философиялық пайымдарға сүйенді. Біртіндеп тәжірибе мен жүйелі сипаттаулардың маңызы арта бастады. Осылайша анатомия дербес ғылым ретінде қалыптасты. Адам денесінің құрылысын алғаш кім сипаттағанын түсіну үшін көне көзқарастардан ғылыми тәсілге дейінгі жолды қарастыру қажет.

Дене құрылысы туралы алғашқы түсініктер

Өркениеттердің бастапқы кезеңдерінде адам ішкі құрылысы жайлы мәліметтер үзінді сипатта болды. Олар емдеу тәжірибесінен, діни рәсімдерден және соғыс жағдайларынан туындады.

Мұндай білім көздеріне мыналарды жатқызуға болады:

• тұрмыста немесе шайқас кезінде алынған жарақаттарды бақылау;
• бальзамдау мен жерлеу салттарында жинақталған тәжірибе;
• ауруларды сұйықтықтардың теңгерімімен немесе рухтардың ықпалымен түсіндіру әрекеттері;
• жүрек пен миды өмірдің орталығы ретінде бейнелейтін символдық түсініктер.

Ежелгі Мысырда мумиялау арқылы ағзалар жөнінде практикалық деректер болғанымен, олар жүйелі ғылыми еңбектерге айналмады. Месопотамия мен Үндістанда да медициналық мәтіндер кездескен, алайда олар мифологиямен тығыз байланысты еді. Бұл кезеңде адам денесінің толық ғылыми сипаттамасы әлі қалыптаспаған болатын.

Ежелгі Грекия және жүйелі сипаттаулардың басталуы

Анатомия тарихындағы маңызды бетбұрыс Ежелгі Грекияда орын алды. Дәл осы жерде дене құрылысы дәрігерлік өнердің негізі ретінде қарастырыла бастады.

Сол дәуірдегі басты бағыттарды төмендегідей сипаттауға болады:

• Гиппократтың ағзалар құрылымы мен олардың қызметін денсаулық жағдайымен байланыстыруы;
• оның мектебіндегі дәрігерлердің сүйектерді, буындарды және тамырларды клиникалық тәжірибе арқылы сипаттауы;
• философтардың адам денесін табиғат заңдылықтары арқылы түсіндіруге ұмтылуы;
• тәжірибешілердің белгілерді мұқият бақылап, себептерін іздеуі.

Гиппократ мәйітті ашумен айналыспаса да, аурулардың табиғи себептері бар деген қағиданы енгізді. Бұл көзқарас адам ағзасын тұтас жүйе ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Оның еңбектері кейінгі зерттеулерге негіз болды, дегенмен анатомиялық дәлдік әлі де шектеулі еді.

Александрия мектебі және мәйітті ашу тәжірибесі

Нағыз серпіліс эллинистік кезеңде Александрияда жүзеге асты. Бұл қалада алғаш рет адам денесін жүйелі түрде ашу арқылы зерттеу қолға алынды.

Сол уақыттағы аса маңызды анатомдар мыналар болды:

1. Герофил. Ол миды, жүйкелерді және артериялар мен веналардың айырмашылығын егжей-тегжейлі сипаттады. Оның зерттеулері ойлау қызметінің жүрекке емес, миға байланысты екенін көрсетті. Мұндай тұжырымдар өз дәуірі үшін төңкерістік сипатта еді.
2. Эразистрат. Бұл ғалым жүрек пен қан тамырлары жүйесін зерттеді. Ол қан қозғалысы мен қақпақшалардың жұмысы туралы алғашқы түсініктерді ұсынды. Оның еңбектері замандастарының деректерін толықтырды.

Александрия кезеңінен кейін мәйітті ашу діни және этикалық себептермен ұзақ уақытқа тыйым салынды. Көптеген жаңалықтар тек ауызша немесе жанама деректер арқылы сақталып, анатомия дамуы баяулады.

Галеннің анатомиядағы рөлі

Рим империясы дәуірінде анатомиялық білім бір дәрігердің еңбектері арқылы жаңа деңгейге көтерілді. Оның ықпалы соншалық, адам денесі туралы түсініктерді мың жылдан астам уақыт бойы анықтап отырды.

Оның тәсілінің негізгі қырлары төмендегідей болды:

• жинақталған мәліметтерді біртұтас теорияға біріктіру;
• адам орнына жануарларды ашу тәжірибесін кең қолдану;
• бұлшықеттерді, сүйектерді және ішкі ағзаларды егжей-тегжейлі сипаттау;
• дәрігерлерге арналған оқу трактаттарын жазу.

Гален кейбір қателіктерге жол беріп, жануарлар ерекшеліктерін адамға теліді. Соған қарамастан, оның еңбектері Еуропа мен араб әлемінде ұзақ уақыт бойы негізгі дереккөзге айналды. Бұл көзқарастарды қайта қарау Қайта өрлеу дәуірінде ғана басталды.

Қайта өрлеу дәуірі және дәл анатомиялық сипаттама

XVI ғасырда анатомия түбегейлі өзгерістерге ұшырады. Ғалымдар жеке бақылаулар мен мәйітті ашуға сүйене бастады.

Бұл кезеңдегі ең маңызды оқиға ретінде мынаны атауға болады:

1. Андреас Везалийдің еңбегі. Ол мәйіттерді өзі ашып, Гален жіберген қателіктерді түзетті. Оның атласы қаңқа, бұлшықет және ағзалардың дәл бейнелерін қамтыды. Бұл еңбек қазіргі анатомияның негізін қалады.

Везалийден кейін адам денесінің сипаттамасы ғылыми тұрғыдан дәл әрі тексерілетін деректерге сүйенді. Анатомия дербес және сенімді ғылымға айналды.

Адам анатомиясының тарихы бұл білімнің бір ғана тұлғаның еңбегі емес екенін көрсетеді. Ол ғасырлар бойы жинақталған тәжірибе мен батыл ойлардың нәтижесі болып табылады. Алғашқы бақылаулар мен философиялық пайымдар уақыт өте нақты ғылыми түсінікке ұласты. Осындай жол қазіргі медицинаның қалыптасуына негіз болды.