Адамдар иістерді қалай ажыратады?

Иіс сезу көбіне екінші қатардағы қабілет ретінде қабылданады, алайда ол күнделікті шешімдерге байқалмай әсер етеді. Хош иістер естеліктерді оятып, ұнату немесе жиіркену сезімін қалыптастырады әрі қауіпті алдын ала сездіреді. Иіс арқылы адам тағамды таниды, қоршаған ортаны қабылдайды және кеңістікте бағдарланады. Бұл үдеріс қарапайым көрінгенімен, оның артында жүйке жүйесінің күрделі жұмысы жатыр. Иістердің қалай ажыратылатынын түсіну үшін ағза ішіндегі механизмдерді қарастыру қажет.

Иіс сезу жүйесінің рөлі

Иісті қабылдау мұрын қуысынан басталады, онда арнайы сезімтал аймақ орналасқан. Сол жерде ауадағы иісті молекулаларға жауап беретін рецепторлар бар. Олар химиялық әсерді жүйкелік импульске айналдырып, сигналды миға жібереді. Осындай жол қоршаған ортаға жылдам жауап беруге мүмкіндік береді.

Тереңірек талдауға көшпес бұрын, иіс сезудің басқа сезім мүшелерімен тығыз байланысты екенін атап өткен жөн. Дәм мен иіс көп жағдайда бірін-бірі толықтырады.

• рецепторлар ауада еріген молекулаларды ұстап алады;
• шырышты қабық заттармен жанасуға жағдай жасайды;
• жүйке ұштары ақпаратты әрі қарай жеткізеді;
• алғашқы өңдеу саналы қабылдауға дейін басталады.

Бұл жүйе назар аударылмаса да үздіксіз жұмыс істейді.

Молекулалар қалай сезімге айналады

Әрбір иіс химиялық қосылыстардың белгілі бір жиынтығынан тұрады. Олар тыныс алу кезінде мұрынға еніп, рецепторлармен әрекеттеседі. Әр қосылыс жасушалардың ерекше комбинациясын белсендіреді. Ми осы үлгіні таныс немесе жаңа хош иіс ретінде қабылдайды.

Ерекшеліктерді тізбемес бұрын, алуан түрліліктің маңызын атап өткен жөн. Бір зат әртүрлі жағдайда өзгеше иіс беруі мүмкін.

1. Молекулалар нақты рецепторлармен байланысады.
2. Сигналдар күрделі кодқа бірігеді.
3. Жүйке жүйесі деректерді жадтағы ақпаратпен салыстырады.

Осылайша иіс туралы саналы түсінік қалыптасады.

Неліктен иістердің саны өте көп

Адам мыңдаған, тіпті кей бағалаулар бойынша миллиондаған иісті ажырата алады. Мұның себебі рецепторлардың комбинациялық жұмысында жатыр. Әр рецептор бір ғана затқа емес, бірнеше қосылысқа жауап береді. Соның нәтижесінде сансыз көп үйлесім пайда болады.

Талдауға кіріспес бұрын, рецепторлардың саны шектеулі екенін ескерген жөн. Бұл шектеу олардың икемді реакциясымен өтеледі.

• бір рецептор әртүрлі молекулаларға жауап береді;
• әр иіс жасушалардың бірегей жиынтығын іске қосады;
• сигнал күші қабылдауға әсер етеді;
• тәжірибе тану дәлдігін арттырады.

Сол себепті жаттығу иіс сезу қабілетін күшейтеді.

Иіс пен жадтың байланысы

Хош иістер эмоциялармен және естеліктермен тығыз байланысты. Иіс туралы сигналдар мидың жадқа жауап беретін аймақтарына тікелей жетеді. Осы құбылыс белгілі бір иістің адамды бір сәтте өткенге жетелеуін түсіндіреді. Мұндай механизмнің эволюциялық мәні бар.

Мысалдарға көшпес бұрын, жеке ерекшеліктерді ескерген жөн. Бір иіс әр адамда әртүрлі әсер қалдырады.

1. Балалық шақтағы хош иістер ерекше берік сақталады.
2. Күшті эмоциялар есте сақтауды нығайтады.
3. Бейтарап әсерлер тез ұмытылады.

Осылайша әр адамда иістердің жеке картасы қалыптасады.

Қабылдаудың уақыт өте өзгеруі

Иіс сезу қабілеті тұрақты болып қалмайды. Жас, денсаулық жағдайы және орта рецепторлардың жұмысына ықпал етеді. Уақыт өте кейбір әсерлер әлсіреуі мүмкін. Дегенмен бейімделу жаңа сигналдарға назар аударуға мүмкіндік береді.

Аяқтауға жақындағанда, дағдының рөлін атап өткен жөн. Үнемі кездесетін иістер біртіндеп байқалмай қалады.

• рецепторлар ұзақ әсер кезінде жауапты азайтады;
• ми фондық сигналдарды елемейді;
• назар өзгерістерге ауысады;
• үзілістен кейін сезімталдық қайта қалпына келеді.

Бұл механизм ағзаны шамадан тыс жүктемеден қорғайды.

Иістерді ажырату көпқабатты әрі күрделі үдеріс болып табылады. Ол химияны, жүйке жүйесінің жұмысын және жеке тәжірибені біріктіреді. Иіс сезу әлемді тануға және эмоциялық әсер қалыптастыруға көмектеседі. Оның қағидаларын түсіну күнделікті сезімдердің тереңдігін ашып көрсетеді. Тіпті байқалмайтын хош иістердің өзі адам өмірінде маңызды орын алады.