Адамның көңіл-күйіне не әсер етеді

Эмоциялық жағдай көбіне кездейсоқ қалыптаспайды және әрдайым түрлі себептермен байланысты болады. Күнделікті өмірде ол сыртқы ықпалдар мен ішкі үдерістердің әсерінен өзгеріп отырады. Кейде болмашы жағдайдың өзі сергектік сыйлап, ал кейде керісінше әлсіретіп жібереді. Осындай құбылыстардың себептерін түсіну адамға өзін де, айналасындағыларды да жақсырақ ұғынуға көмектеседі. Негізгі ықпалдарды талдау ішкі тепе-теңдікті саналы түрде реттеуге мүмкіндік береді.

Биологиялық және физиологиялық факторлар

Көңіл күйдің негізінде ағза ішінде жүретін үдерістер жатады. Гормондардың теңгерімі, жүйке жүйесінің жұмысы және жалпы денсаулық жағдайы сезімдерге тікелей ықпал етеді. Тіпті болмашы ауытқулардың өзі ішкі тұрақтылықты бұзуы мүмкін.

Биологиялық себептерге мыналар жатады:

• серотонин мен дофамин сияқты гормондардың деңгейі, олар тыныштық пен қуаныш сезімін қалыптастырады;
• ұйқы сапасы, себебі толыққанды демалыс жүйке жүйесін қалпына келтіреді;
• денсаулық күйі, өйткені созылмалы шаршау немесе ауырсыну эмоциялық төзімділікті төмендетеді.

Бұл факторлар байқалмай әсер етсе де, нәтижесі анық сезіледі. Мысалы, ұйқының жетіспеуі себепсіз ашушаңдық тудыруы мүмкін. Физиологиялық тепе-теңдікті сақтау ішкі жай-күйдің тұрақтылығына негіз болады.

Қоршаған орта мен жағдайдың ықпалы

Адам уақыт өткізетін орта эмоциялық ахуалға айтарлықтай әсер етеді. Шу деңгейі, жарық және түстердің үйлесімі қабылдауды өзгерте алады. Табиғи жағдайлар да маңызды рөл атқарады.

Ортаға байланысты негізгі әсерлер:

• ауа райы, себебі күн сәулесі белсенділікті арттырып, сергектік береді;
• дыбыс деңгейі, өйткені үздіксіз шу шаршау мен кернеу тудырады;
• визуалды кеңістік, онда тәртіп пен үйлесім тыныштық сезімін қалыптастырады.

Бұл элементтер күн сайын ықпал етіп, көбіне назардан тыс қалады. Алайда ортаны өзгерту ішкі сезімдерге оң әсер беруі мүмкін. Мысалы, таза ауадағы серуен көңіл күйді жақсартады.

Әлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынас

Басқа адамдармен өзара әрекет эмоциялық тәжірибенің маңызды бөлігін құрайды. Қолдау, түсіністік және қабылдану сезімі ішкі тұрақтылықты нығайтады. Ал жанжал мен оқшаулану кернеуді күшейтеді.

Көңіл күйге әсіресе мыналар әсер етеді:

• қарым-қатынас сапасы, себебі сенім мен сыйластық алаңдаушылықты азайтады;
• араласу жиілігі, өйткені тұрақты байланыс өзіңді қажет сезінуге мүмкіндік береді;
• өзара әрекет сипаты, онда жылы сөздер жағымды әсерді күшейтеді.

Қысқа әңгіме де ішкі жағдайды өзгерте алады. Кейде қолдау білдірген сөз материалдық нәрседен де маңызды болады. Сондықтан әлеуметтік орта эмоцияларды реттейтін басты тетіктердің бірі саналады.

Ойлау тәсілі мен жағдайды қабылдау

Көңіл күй көбіне оқиғаның өзінен емес, оны қалай қабылдаудан туындайды. Бір жағдай бір адамды қуантса, екіншісін қынжылтуы мүмкін. Мұндай айырмашылық қабылдауға байланысты қалыптасады.

Бұл үдеріс бірнеше кезеңнен тұрады:

1. Оқиғаны жеке тәжірибе мен күту арқылы бағалау. Адам жағдайды өз мақсаттары және құндылықтарымен салыстырады. Осы сәтте реакцияның бағыты айқындалады.
2. Автоматты ойлардың пайда болуы. Олар тез қалыптасып, көбіне байқалмайды. Дегенмен дәл сол ойлар сезімді айқындайды.
3. Эмоциялық жауаптың бекітілуі. Қайталанатын бағалаулар тұрақты реакцияларға айналады. Уақыт өте олар әдетке ұласады.

Ойлармен саналы жұмыс жасау сезімге әсерді өзгертуге көмектеседі. Жағдайды қайта бағалау жағымсыз ықпалды әлсіретеді.

Өмір салты мен күнделікті әдеттер

Күн сайынғы әрекеттер эмоциялық ахуалды біртіндеп қалыптастырады. Тамақтану тәртібі, қимыл-қозғалыс және уақытты ұйымдастыру күйзеліс деңгейіне әсер етеді. Тіпті шағын өзгерістердің өзі оң нәтиже беруі мүмкін.

Маңызды әдеттер қатарына мыналар кіреді:

• тұрақты қозғалыс, ол қуаныш гормондарының бөлінуін ынталандырады;
• теңгерімді тамақтану, себебі ол энергия мен зейінді сақтайды;
• уақытты жоспарлау, өйткені ол бейберекет сезімді азайтады.

Осы салалардағы тұрақтылық бақылау сезімін қалыптастырады. Мұндай тәсіл сенімділікті арттырып, көңіл күйдің күрт ауытқуын азайтады. Нәтижесінде ішкі жағдай бірқалыпты бола түседі.

Көңіл күй көптеген өзара байланысты ықпалдардың нәтижесінде қалыптасады. Биология, орта, қарым-қатынас және ойлау бір-бірімен тоғысып, ерекше эмоциялық бейнені жасайды. Осы байланыстарды түсіну адамға өз жағдайын саналы түрде жақсартуға мүмкіндік береді. Әдеттер мен қабылдаудағы шағын өзгерістер ұзақ мерзімді оң әсерге жеткізеді. Ішкі тепе-теңдікке ұмтылу дәл осындай ұсақ, бірақ маңызды қадамдардан басталады.