Әлемде қанша мегаполис бар?

Қалалар адамзат өркениетінің дамуына әрдайым ықпал етіп келген. Уақыт өте келе кейбір ірі елді мекендер халықтың, экономиканың және мәдениеттің шоғырланған орталығына айналды. Осындай алып қалалық кеңістіктер миллиондаған адамның өмір салтын айқындап, аймақтық қана емес, жаһандық үдерістерге де әсер етеді. Мегаполистер саны туралы сұрақ сырттай қарапайым көрінгенімен, оның астарында әртүрлі өлшемдер мен тәсілдер жатыр. Нақты жауап беру үшін алдымен бұл ұғымның мәнін және есептеу жолдарын түсіну қажет.

Мегаполис ұғымы нені білдіреді

Ғылыми және статистикалық дереккөздерде мегаполис деп халқы аса көп қалалық агломерация аталады. Көбіне негізгі өлшем ретінде бір аумақта тұратын тұрғындар санының 10 миллионнан асуы алынады. Бұл жағдайда тек әкімшілік шекаралар ғана емес, орталықпен тығыз байланысқан маңайдағы елді мекендер де ескеріледі.

Мұндай тәсіл халықтың нақты орналасуын дәл көрсетуге мүмкіндік береді. Кейбір қалалар ресми түрде бөлек саналғанымен, күнделікті өмірде біртұтас жүйе ретінде жұмыс істейді. Сол себепті мегаполистерді анықтауда демографиялық зерттеулердің маңызы ерекше.

Қазіргі таңда мегаполистер саны қанша

Халықаралық ұйымдардың бағалауы бойынша, әлемде шамамен отыз беске жуық мегаполис бар. Бұл көрсеткіш тұрақты емес, өйткені кейбір агломерациялар жылдам өсіп жатса, басқалары демографиялық баяулауға ұшырайды. Осындай алып қалалардың басым бөлігі Азия құрлығында орналасқан, себебі бұл өңірде халық санының артуы әлі де жоғары деңгейде сақталып отыр.

Аймақтық таралуын қарастырмас бұрын, мегаполис мәртебесінің уақытша сипатқа ие екенін атап өткен жөн. Халық саны азайса немесе өсу қарқыны бәсеңдесе, қала бұл санаттан шығып қалуы мүмкін.

• азиялық агломерациялар саны мен ауқымы жағынан алда тұр;
• африкалық қалалық орталықтар шекті деңгейге тез жақындап келеді;
• америкалық мегаполистер баяу өссе де, ықпалын сақтайды;
• еуропалық қалалар сирек жағдайда ғана қажетті межеге жетеді.

Соңғы тармақ Еуропада халықтың біркелкі орналасуы мен қатаң қала құрылысы талаптарының басым екенін көрсетеді.

Әлемдегі ең ірі мегаполистер

Кейбір агломерациялар белгіленген межеден әлдеқайда асып түсіп, өз алдына ерекше құбылысқа айналған. Олар халық тығыздығының экономика мен инфрақұрылымға қалай әсер ететінін айқын көрсетеді.

1. Токио әлемдегі ең халқы көп мегаполис саналады. Оның агломерациясы ондаған қала мен префектураны біріктіріп, күрделі көлік және әлеуметтік жүйе қалыптастырған.
2. Дели ауылдық аймақтардан ағылған көші-қон есебінен қарқынды өсіп келеді. Бұл құрылыс саласының дамуына және экологиялық мәселелердің ушығуына қатар әкеледі.
3. Шанхай өнеркәсіптік қуатты қаржы ықпалымен ұштастырады. Оның порты мен іскерлік аудандары жаһандық саудада маңызды рөл атқарады.
4. Сан-Паулу Оңтүстік Американың ең ірі қалалық торабы болып есептеледі. Мұнда қызмет көрсету, өндіріс және мәдениет салалары тығыз дамыған.

Бұл мысалдар мегаполистің жай ғана үлкен қала емес, өзіне тән мүмкіндіктері мен қиындықтары бар күрделі жүйе екенін дәлелдейді.

Мегаполистер санының өзгеру себептері

Осындай қалалық агломерациялардың саны тұрақты көрсеткішке жатпайды. Ол әлеуметтік және экономикалық үдерістермен тікелей байланысты. Урбандалу деңгейі, туу көрсеткіші және көші-қон ағымдары бұл санға елеулі әсер етеді.

Негізгі факторларды атаудан бұрын, халықтың өсуі әрдайым тұрақты даму дегенді білдірмейтінін ескерген жөн. Кей жағдайларда бұл құбылыс өмір сапасының төмендеуіне соқтырады.

• ауылдық жерлерден көшу тұрғындардың шоғырлануын күшейтеді;
• экономикалық мүмкіндіктер жұмыс күшін тартады;
• инфрақұрылымдық шектеулер кеңеюді тежейді;
• мемлекеттік саясат агломерация шекарасына ықпал етеді.

Осы себептердің жиынтығы неге кейбір қалалар тез мегаполиске айналатынын, ал басқалары белгілі бір деңгейден аса алмайтынын түсіндіреді.

Қазіргі әлемдегі мегаполистердің маңызы

Алып қалалар жаһандық жүйеде ерекше орын алады. Олар инновациялар, қаржы ағындары және мәдени алмасу орталығына айналған. Сонымен қатар мұндай кеңістіктерде халықтың шамадан тыс тығыздығы, көлік жүктемесі және экологиялық қысым сияқты мәселелер айқын байқалады. Қазіргі заманның қарама-қайшылықтары дәл осы мегаполистерде барынша көрініс табады. Олардың саны мен таралуын түсіну урбандалудың болашақ бағыттарын және адамзат алдында тұрған сын-қатерлерді бағалауға мүмкіндік береді.