InfoRadar
Мазмұны
Өткен дәуірлер толықтай жоғалып кетпейді, тіпті қалалар қирап, халықтар сахнадан кеткен жағдайда да олардың ізі сақталады. Адам қолымен жасалған дүниелер жер қойнауында, жадыда және мәдени дәстүрлерде өмірін жалғастырады. Уақыт көптеген нәрсені өшіргенімен, кейбір белгілер мыңдаған жыл бойы сақталып қала береді. Сол қалдықтар арқылы тарихта қалған қоғамдардың келбетін қалпына келтіруге болады. Ежелгі өркениеттерден не қалғанын түсіну адамзат дамуын тереңірек ұғынуға жол ашады.
Өткеннің материалдық іздері
Ең алдымен көзге түсетіні – адамдар жасаған нақты заттар. Тас, күйдірілген балшық пен металл органикалық материалдарға қарағанда әлдеқайда ұзақ сақталады. Сондықтан археологтар көбіне құрылыстар мен тұрмыстық бұйымдарды табады.
Материалдық мұра қатарына мыналар жатады:
- ғибадатханалар, бекіністер және жолдар сияқты сәулеттік нысандар, олар инженерлік ойлау деңгейін көрсетеді;
- еңбек құралдары мен қару-жарақ, технологиялық мүмкіндіктер мен өмір салтын ашып береді;
- күнделікті тұрмыста қолданылған заттар, тағам дайындау мен қолөнер туралы мәлімет береді.
Әрбір олжа нақты дерек көзіне айналады. Қаланың жоспарлануы қоғам құрылымын аңғартады. Тіпті қыш сынығының өзі сауда байланыстары жайында сыр шертеді.
Жазба деректер мен белгілер
Маңызды мұраның тағы бірі – мәтіндер мен таңбалар. Олар ежелгі адамдардың ойлау жүйесін, заңдарын және түсініктерін жеткізеді. Осындай деректерді оқу арқылы тарих үн қата бастайды.
Жазба мұралар бірнеше топқа бөлінеді:
- тасқа қашалған немесе балшық тақташаларға жазылған жазбалар, онда оқиғалар мен келісімдер тіркелген;
- діни мәтіндер, дүниетаным мен құндылықтар жүйесін көрсетеді;
- басқару құжаттары, билік құрылымын сипаттайды.
Мұндай деректерді түсіндіру оңай емес. Аудармадағы қателік тұтас кезеңнің мағынасын өзгертуі мүмкін. Соған қарамастан, жазба көздер мәдениетті тереңірек тануға мүмкіндік береді.
Мәдени дәстүрлер мен білім
Мұра тек заттар мен мәтіндермен шектелмейді. Көптеген мәдени элементтер өзгерген күйде бүгінге дейін жетті. Тіл, миф және салт-дәстүр ұрпақтан ұрпаққа беріледі.
Материалдық емес мұраға мыналар кіреді:
- аңыздар мен эпостар, онда батырлар мен құдайлардың бейнелері сақталған;
- қолөнер тәсілдері, кей өңірлерде ғасырлар бойы өзгермей келген;
- астрономиялық және медициналық білім, кейінгі ғылымның негізіне айналған.
Мұндай дәстүрлерді нақты мерзіммен белгілеу қиын. Дегенмен олардың тұрақтылығы қоғам үшін маңызын дәлелдейді. Осы арқылы өткен уақыт қазіргі өмірге ықпал етеді.
Қайта оралмайтын жоғалтулар
Көптеген табылған деректерге қарамастан, өткеннің едәуір бөлігі біржола жоғалған. Органикалық материалдар тез бұзылады. Жазбаға түспеген рухани қырлар да сақталмайды.
Бұл жоғалтулар бірнеше бағытта көрінеді:
- Ағаш пен матадан салынған құрылыстардың жойылуы. Мұндай нысандар ғасырларға төтеп бере алмайды. Соның салдарынан тек жанама белгілер ғана қалады.
- Ауызша дәстүрдің жоғалуы. Әңгімелер мен әндер жазылмаса, оларды жеткізушілермен бірге өшеді. Бұл мәдениетті түсінуді шектейді.
- Мәліметтің уақыт өте бұрмалануы. Сақталған деректердің өзі толық бола бермейді. Көп жағдайда мәнмәтін болжаммен қалпына келтіріледі.
Осындай шығындар әрбір ұсақ деректің құндылығын арттырады. Тарих ешқашан толық күйінде жетпейді.
Қазіргі технологиялар және жаңа түсінік
Ғылымның дамуы ежелгі қоғамдарды зерттеуді жаңа деңгейге көтерді. Заманауи әдістер ең ұсақ іздердің өзінен ақпарат алуға мүмкіндік береді. Бұрын маңызы жоқ деп саналған деректер бүгінде бағалы дереккөзге айналды.
Қазіргі зерттеу тәсілдері мыналарды қамтиды:
- радиокөміртектік әдіс, ол табылған заттардың жасын нақтылайды;
- ДНҚ талдауы, шығу тегі мен көші-қонды анықтайды;
- цифрлық қалпына келтіру, жоғалған қалалардың бейнесін қайта жасайды.
Бұл құралдар өткенге деген көзқарасты өзгертеді. Олар бөлек-бөлек мәліметтерді біртұтас суретке біріктіреді. Соның арқасында ежелгі өркениеттер жақынырақ әрі түсініктірек бола түседі.
Ежелгі қоғамдардан тек тастар мен жазбалар ғана емес, идеялар да қалады. Материалдық мұра білімге пішін берсе, мәтіндер ойды жеткізеді, ал дәстүрлер дәуір рухын сақтайды. Жоғалтулар болмай қоймайды, бірақ сақталған үзік деректердің өзі көп сыр ашады. Қазіргі зерттеулер өткенге жаңа мағына қоса береді. Осы мұраны зерделеу арқылы адам өз орнын тарих аясында тереңірек түсінеді.
