«Ғылым» термині қашан пайда болды?

Адамзат мыңдаған жылдар бойы әлемнің құрылымын түсінуге, табиғат заңдарын анықтауға және білімді жүйелеуге тырысып келеді. Бірақ жеке бақылаулардан қазіргі заманғы зерттеу әдістеріне дейінгі жол ұзақ пен күрделі болды. Бүгін «ғылым» деп атайтынымыз әр дәуірде әртүрлі аталды — «философиядан» бастап «табиғи ақылға» дейін. «Ғылым» сөзінің өзі де бай тарихқа ие болып, ойлау мен мәдени дәстүрлердің дамуын шағылдырады. Бұл термин қашан қазіргі мағынасын алғанын анықтау — Еуропа мен Қазақстанның интеллектуалдық дамуының мәніне үңілу болып табылады.

Ежелгі грек түбірлері: эпистемадан софияға дейін

Ежелгі заманда жүйелі білім болған, бірақ қазіргі «ғылым» ұғымына тура келетін сөз болмады. Гректер білімнің бірнеше түрін ажыратты. «Эпистема» дегеніміз — сенімді, тексерілген білім, пікір мен сенімнен айырмашылығы бар. «София» — даналық — болса, болмыстың философиялық пен этикалық аспектілерін қамтыды.

• Платон мен Аристотельдің философиясы логикадан бастап астрономия мен биологияға дейін барлығын қамтыды;
• Аристотель білімді теориялық, практикалық және поэтикалық деп бөліп, кейінгі пәндердің негізін салды;
• эллинизм дәуірінде Александрия кітапханасы сияқты маманданған мектептер пайда болды;
• бірақ гректер «ғылымды» философия мен шеберліктерден бөлек сала ретінде бөліп көрсетпеді.

Сондықтан антик дәуір ғылымға дайындық кезеңі болды, бірақ оған жеке термин мен мәртебе әлі берілмеген еді.

Латын дәстүрі мен орта ғасырлық трансформация

Ежелгі Римде грек «эпистема» сөзі латынша «scientia» деп аталды, оның мағынасы — «білім» немесе «біліктілік». Бұл ұғым қазіргі мағынасынан әлдеқайда кең — оған риторика, құқық, тіпті шеберлік түрлері де кірді.

1. Ерте орта ғасырда «scientia» негізінен діни контексте қолданылып, көбінесе сенімге қарсы қойылды.
2. XII–XIII ғасырларда, схоластика дәуірінде, Фома Аквинскийдің еңбектерінде термин рационалды пәндерге қолданыла бастады.
3. XIII ғасырдан бастап Еуропа университеттерінде жеті «еркін өнер» бөлінді, онда арифметика, геометрия мен астрономия «scientia» бөлігі деп есептелді.

Дегенмен, «scientia» әлі де қазіргі ғылымға тең емес — ол теологияға бағыныңқы болатын білім жүйесінің бір бөлігі болып қала берді.

Қайта өрлеу мен Жаңа дәуір: жаңа мағынаның туылуы

XVI–XVII ғасырларда бақылау, эксперимент пен табиғатты математикалық сипаттау әдістері ойластыруға негізделген теорияларды ығыстыра бастады. Галилей, Бэкон, Ньютон сияқты ойшылдар қазір ғылыми әдіс негіздері деп саналатын қағидаларды қалыптастырды.

• Фрэнсис Бэкон «Жаңа Органон» атты еңбегінде тәжірибені білім негізі деп жариялады;
• Галилей «табиғат кітабы математика тілінде жазылған» деп тұжырымдады;
• XVII ғасырдың соңында Еуропада ғылымды тексерілетін гипотезаларға негізделген, өз ережелері мен мақсаттары бар дербес қызмет саласы ретінде түсіну қалыптасты;
• осы уақыттан бастап «scientia» біртіндеп табиғатты эмпирикалық зерттеуді білдіретін «science» терминіне айналды.

Дәл осы кезеңде термин жалпы білімнен айырылып, тексерілетін гипотезаларға негізделген маманданған қызметке айналды.

Орыс тіліндегі «ғылым» сөзінің пайда болуы

Орыс тіліндегі «наука» сөзі Петрге дейінгі заманнан белгілі, бірақ оның мағынасы қазіргіден өте өзгеше болды. Ежелгі орыс мәтіндерінде ол «үгіт-насихат», «ерке» немесе тіпті «діни ілім» деген мағынада қолданылды. Мысалы, «Баянды заман кітабында» «наука» рухани наставничество ретінде аталады.

1. XVII ғасырда поляк пен латын тілдерінің әсерінен бұл сөз кеңірек мағынада — «білім» ретінде қолданыла бастады.
2. Петр I реформалары мен 1724 жылы Ғылым академиясының құрылуы жаңа мағынаның — жүйелі, рационалды дүниені тану әдісі ретінде — берік қалыптасуына ықпал етті.
3. XIX ғасырға қарай орыс тіліндегі «наука» термині еуропалық түсінікпен дербес сәйкес келді.

Сонымен, орыс тілді дәстүр рухани-әдемі мағынадан қазіргі ғылыми мағынаға дейінгі жолды басып өтті.

«Ғылым» сөзі — тек білім жиынтығын белгілеу ғана емес, сенімнен ақылға, авторитеттен дәлелге дейінгі тарихи өтудің көрінісі. Оның дамуы адамзаттың шындықпен өзара әрекеттесудің ерекше тәсілін — қатаң, тексерілетін және сынға ашық жолды қалай бөліп көрсеткенін көрсетеді. Бүгін бұл термин әлемнің барлық бұрышынан келген миллиондаған зерттеушілерді біріктіреді, бірақ оның мағынасы өзі де біліммен бірге дамып отырады.