InfoRadar
Мазмұны
Туған күнді атап өту бүгінде үйреншікті дәстүр сияқты көрінгенімен, оның түп-тамыры тереңде жатыр. Адамдар ерте заманнан бері дүниеге келу сәтіне айрықша мән берген. Алайда бұл күнге деген көзқарас дәуірге, мәдениетке және әлеуметтік жағдайға байланысты өзгеріп отырды. Кейбір қоғамдарда ол қасиетті оқиға саналды, ал басқа ортада ұзақ уақыт бойы мүлде еленбеді. Осы дәстүрдің тарихы адамның жеке тұлғаға, уақытқа және тағдырға деген қатынасының қалай өзгергенін көрсетеді.
Ежелгі өркениеттердегі алғашқы деректер
Туған күнді атап өтуге қатысты ең көне мәліметтер ежелгі мемлекеттерден кездеседі. Дегенмен мұндай салт барлық адамдарға бірдей арналмаған. Көбіне ол билеушілер мен ақсүйектерге ғана тән болды.
Ерте дәуірлерде мынадай ерекшеліктер байқалды:
- өзін құдайдың жердегі өкілі санаған перғауындарға арналған салтанатты рәсімдер;
- патшалар мен абыздардың дүниеге келген күндеріне байланысты өткізілген жоралғылар;
- адамның ерекше мәртебесін көрсету үшін жасалған құрбандықтар мен тойлар.
Мұндай шаралар жеке қуаныштан гөрі діни сипатқа ие еді. Олар биліктің жаңаруын және күштің сақталуын білдірді. Қарапайым халық бұл дәстүрге қатыспаған.
Антикалық әлем және жеке күн ұғымы
Ежелгі Грекияда туған күнге деген көзқарас біртіндеп жеке сипат ала бастады. Адамның дүниеге келген уақытымен байланысты қамқор рух бар деген түсінік қалыптасты. Дәл осы кезеңде бүгінгі мерекеге ұқсас элементтер пайда болды.
Грек дәстүрінде мыналар орын алды:
- жеке күнге орай құдайларға тарту жасау;
- өмір мен қорғауды бейнелейтін шам жағу;
- жақын адамдардың бір дастарқан басына жиналуы.
Римдіктер бұл ұғымды одан әрі дамытты. Олар тек құдайлар мен императорлардың емес, отбасы мүшелерінің туған күнін де атап өте бастады. Әсіресе белгілі бір жасқа толу ерекше маңызға ие болды.
Орта ғасырлардағы дәстүрден бас тарту
Христиан дінінің таралуымен бірге туған күнге деген қатынас өзгерді. Шіркеу бұл мерекеге ұзақ уақыт бойы сақтықпен қарады. Негізгі назар дүниеге келуге емес, рухани жаңғыруға аударылды.
Осы кезеңге тән белгілер:
- туған күннен гөрі шоқыну күнін маңызды санау;
- жеке мерекелерді менмендік деп қабылдау;
- салттың тек билеуші топтар арасында сақталуы.
Көпшілік үшін мұндай даталардың мәні болмады. Өмір ауыл шаруашылығы ырғағына және діни күнтізбеге бағындырылды. Жеке уақыт есепке алынбады.
Жаңа заманда дәстүрдің қайта оралуы
Қайта өрлеу дәуірінде жағдай өзгерді. Жеке тұлғаға деген қызығушылықтың артуы ескі әдеттердің жандануына себеп болды. Туған күн қайтадан маңызды оқиға ретінде қабылдана бастады.
Бұл үдеріс бірнеше кезең арқылы өтті:
- Дәл күнтізбелер мен туу туралы жазбалардың кең таралуы. Адамдар өздерінің нақты туған күнін біле бастады. Бұл мерекені атап өтуге мүмкіндік берді.
- Отбасылық тойлардың қалыптасуы. Мереке үй ішінде, шағын ортада өткізілді. Негізгі назар адамның өзіне аударылды.
- Жасқа байланысты белгілердің орнығуы. Шамдар, сыйлықтар мен тілектер тұрақты мағынаға ие болды. Олар уақыттың өтуін білдірді.
Уақыт өте келе бұл әдет қоғамның әртүрлі қабаттарына таралды. Ол діни мағынасын жоғалтып, әлеуметтік нормаға айналды.
Қазіргі заманғы туған күн түсінігі
Бүгінде туған күн жеке мереке ретінде қабылданады. Ол өзін бағалаумен, көңіл бөлумен және әлеуметтік қолдаумен тығыз байланысты. Көптеген адамдар үшін бұл күн өткен жолды ой елегінен өткізуге себеп болады.
Қазіргі дәстүр мынадай элементтерді қамтиды:
- отбасы мен достардың құттықтауы;
- мәні бар сыйлықтар;
- даралықты айқындайтын ритуалдар.
Сонымен қатар мерекені өткізу тәсілдері әртүрлі. Біреулер үлкен думанды қаласа, басқалары тыныш ортаны таңдайды. Барлығын біріктіретін нәрсе – жеке тұлғаның құндылығын мойындау.
Бұл дәстүр неге сақталып қалды
Туған күннің өміршеңдігі оның икемділігінде жатыр. Ол кез келген мәдениетке және заманға бейімделе алады. Соған қарамастан, негізгі мәні түсінікті күйінде қалады.
Бұл тұрақтылықты былай түсіндіруге болады:
- Танылуға деген қажеттілік. Адам үшін өзіне көңіл бөлінгенін сезіну маңызды. Мереке осы сұранысты қанағаттандырады.
- Өмір уақытын сезіну. Жас адамның жүріп өткен жолын өлшеуге мүмкіндік береді. Мұндай белгі өмірбаянға құрылым береді.
- Әлеуметтік байланыс. Бірге атап өту қарым-қатынасты нығайтады. Ол ортақтық сезімін қалыптастырады.
Жеке және қоғамдық мағынаның үйлесуі бұл дәстүрді ұзақ уақыт бойы сақтап келді.
Туған күндерді атап өту дәстүрі қазіргі заманнан әлдеқайда бұрын пайда болған, бірақ оның жолы күрделі болды. Ол қасиетті рәсімдерден отбасылық кездесулерге дейін өзгеріске ұшырады. Әр дәуірде бұл күннің мәні қоғам құндылықтарына сай қайта түсіндірілді. Бүгінде ол жеке тұлға мен өмір жолының символына айналды. Осы тарих адамның өзіне және уақытына деген көзқарасының қалай өзгергенін айқын көрсетеді.
