InfoRadar
Мазмұны
Адамзат көне заманнан бері аспанға қарап, өзінен өзге тіршілік бар ма деген сауалға жауап іздеп келеді. Ғарышты зерттеу дамыған сайын бұл сұрақ қиялдан ғылыми тақырыпқа айналды. Қазіргі астрономия Күн жүйесінен тыс мыңдаған әлемді анықтады. Дегенмен олардың барлығы тіршілікке қолайлы емес. Осы себепті ғалымдар өмірді сақтай алатын планеталардың саны қанша болуы мүмкін деген мәселеге ерекше назар аударады.
Өмірді қолдау ұғымы нені білдіреді
Планетаның тіршілікке жарамдылығы тек оның бар болуымен шектелмейді. Ғылымда бұл ұғым биологиялық үдерістердің ұзақ уақыт сақталуына мүмкіндік беретін жағдайлар жиынтығын сипаттайды. Мұнда міндетті түрде саналы жандар емес, ең қарапайым микроағзалар да ескеріледі.
Негізгі шарттар мыналарды қамтиды:
- сұйық суының болуы, себебі ол химиялық реакциялар үшін әмбебап орта саналады;
- энергия көзі, өйткені зат алмасу онсыз жүрмейді;
- қоршаған ортаның салыстырмалы тұрақтылығы.
Бұл талаптар Жердегі тіршілікті зерттеу арқылы дәлелденген. Су болмаған жағдайда жасушалар қызмет атқара алмайды. Сол себепті обитаемділік өлшемдері белгілі биологиялық заңдылықтарға сүйенеді.
Өмір аймағы және оның маңызы
Астрономияда өмір аймағы деген түсінік кең қолданылады. Ол жұлдыз маңындағы белгілі бір арақашықтықты білдіреді, сол жерде температура судың сұйық күйде болуына мүмкіндік береді. Мұндай белдеу әр жұлдыздың жарықтығына байланысты өзгереді.
Жұлдызға тым жақын орналасқан әлемдер қатты қызады. Ал алыста жатқан денелерде мұз басым болады. Дегенмен қолайлы орбита өздігінен жеткіліксіз. Атмосфера құрамы мен беткі қабаттың ерекшеліктері де шешуші рөл атқарады.
Қандай планеталар ең үмітті саналады
Барлық ғарыш денелері бірдей қызығушылық тудырмайды. Ғалымдар алдымен Жерге ұқсас құрылымы бар әлемдерге назар аударады. Алайда соңғы жылдары ықтимал нұсқалар ауқымы кеңейе түсті.
Зерттеушілер бірнеше негізгі түрді бөліп көрсетеді:
- қатты беті бар тас тәрізді планеталар, мұнда мұхиттар мен құрлықтардың болуы ықтимал;
- алып газды денелердің серіктері, олар ішкі қызу арқылы энергия ала алады;
- қалың атмосферасы бар әлемдер, жылуды ұстап тұру қабілеті жоғары.
Әр санаттың өзіндік артықшылығы мен шектеуі бар. Мысалы, серіктер жұлдыздан алыс орналасса да, ішкі энергия есебінен жылы күйде қалуы мүмкін. Мұндай тұжырымдар дәстүрлі көзқарастарды қайта қарауға итермелейді.
Осындай планеталардың саны қанша болуы мүмкін
Өмірге қолайлы әлемдердің мөлшерін анықтау статистикалық деректерге сүйенеді. Ғарыш телескоптары планеталар жұлдыздардың басым бөлігінде кездесетінін көрсетті. Олардың едәуір бөлігі қолайлы аймақта орналасқан.
Бағалау бірнеше қадам арқылы жүргізіледі:
- Галактикадағы жұлдыздар санын анықтау. Олардың саны жүздеген миллиардқа жетеді, бұл ауқымды айқын көрсетеді.
- Планеталық жүйелердің таралу үлесін есептеу. Бақылаулар мұндай жүйелер сирек құбылыс емес екенін дәлелдейді.
- Қолайлы жағдайлардың ықтималдығын бағалау. Тіпті сақ болжамның өзінде миллиондаған нұсқа шығады.
Әр кезеңде белгісіздік бар болғанымен, жалпы нәтиже үміт ұялатады. Бұрын ойланғаннан әлдеқайда көп мүмкіндік бар екені байқалады.
Шектеулер мен белгісіз жайттар
Әсерлі сандарға қарамастан, нақты тіршілік бар екені әлі дәлелденген жоқ. Өмір біз білмейтін шарттарды талап етуі ықтимал. Сонымен қатар алыс әлемдерді толық зерттеу оңай емес.
Негізгі шектеулер қатарына мыналар жатады:
- алыстағы планеталардың атмосферасын дәл талдаудың қиындығы;
- жұлдыз белсенділігінің орта тұрақтылығына ықпалы;
- биологиялық үдерістердің тікелей белгілерінің жоқтығы.
Осы себептер есептеулерге сақтықпен қарауды талап етеді. Әрбір жаңа жаңалық жалпы түсінікті өзгертуі мүмкін. Сол үшін зерттеу жұмыстары үздіксіз жалғасып келеді.
Ғарыштағы өмірді қолдай алатын планеталарды іздеу Әлемнің байлығын айқын көрсетеді. Қазіргі деректер мұндай әлемдердің саны өте көп екенін меңзейді. Алайда қолайлы жағдайдың өзі тіршіліктің пайда болуына кепіл болмайды. Соңғы жауаптар уақыт пен жаңа технологиялардың көмегімен ғана табылады. Дәл осы белгісіздік ғарышты зерттеуді ерекше қызықты етеді.
