Судағы биолюминесценция туралы 15 қызықты факт

Теңіздер мен мұхиттар беткі қабаттан байқала бермейтін сан алуан құбылыстарға толы. Солардың ішіндегі ең әсерлілерінің бірі – түнгі уақытта судың жарқырауы. Бұл көрініс кенеттен пайда болып, адамды таңғалдырады әрі қиялға ұқсап кетеді. Ертеректе мұндай жарықты аңыздармен түсіндіруге тырысқан. Ғылым дамыған соң құбылыстың нақты себебі анықталды. Судағы биолюминесценция тірі ағзалардың күрделі әрі әртүрлі үдерістеріне негізделген.

1. Биолюминесценция тірі ағзаның ішінде жүретін химиялық реакцияның нәтижесі болып табылады. Бұл кезде энергия жарық түрінде бөлінеді. Жылудың өте аз мөлшері ғана шығатындықтан, ол кәдімгі жанудан ерекшеленеді.
2. Судағы жарықтың негізгі бөлігін микроскопиялық ағзалар түзеді. Әсіресе жағалау маңында тіршілік ететін динофлагелляттар кең таралған. Толқын қозғалған сәтте олар бірден жарқырай бастайды.
3. Жарық шығару қорғаныс құралы ретінде қызмет атқара алады. Кенет пайда болған сәуле ұсақ жыртқыштарды үркітеді. Кей жағдайда ол шабуыл жасаған ағзаға қауіп төндіретін ірі жануарларды тартады.
4. Кейбір теңіз жануарлары биолюминесценцияны аң аулау үшін қолданады. Тереңсуда өмір сүретін балықтар жарық шығаратын өсінділер арқылы жемін қызықтырады. Олжасы жақындаған кезде қауіптің барын сезбей қалады.
5. Бұл құбылыс мұхиттың терең қабаттарында кең таралған. Ондай жерде күн сәулесі жетпейді. Сондықтан өздігінен жарық шығару бағдарланудың маңызды тәсіліне айналады.
6. Көбіне жарық көк немесе жасыл реңкте байқалады. Мұндай түстер су ішінде алысқа жақсы таралады. Эволюция осы толқын ұзындығын тиімді деп таңдаған.
7. Биолюминесценция бір сәттік немесе ұзаққа созылған түрде көрінуі мүмкін. Кейбір ағзалар қысқа ғана жарқыл береді. Басқалары бірнеше минут бойы бірқалыпты сәуле шығарады.
8. Кейбір бактериялар үздіксіз жарық шығара алады. Олар балықтардың немесе өзге тіршілік иелерінің бетінде колония құрайды. Мұндай байланыс екі жаққа да пайдалы болуы ықтимал.
9. Жарық сигналдары қарым-қатынас құралы ретінде де қолданылады. Кейбір кальмарлар мен балықтар сәуле арқылы бір-біріне белгі береді. Бұл тәсіл дыбыссыз ақпарат жеткізуге мүмкіндік береді.
10. Биолюминесценция жасырынуға көмектеседі. Кейбір жануарлар денесінің төменгі бөлігін жарықтандырып, су бетінің табиғи сәулесімен үйлестіреді. Соның арқасында оларды төменнен көру қиындайды.
11. Жарықтың қарқындылығы орта жағдайына тәуелді болады. Температура, тұздылық және оттек мөлшері реакцияға әсер етеді. Қолайсыз ортада сәуле әлсірейді.
12. Адамдар биолюминесценцияны тек мұхиттан ғана емес, теңіздерден де байқайды. Кей жағдайларда бұл құбылыс жекелеген көлдерде көрінеді. Әдетте ол микроағзалардың жаппай көбеюімен байланысты.
13. Судың жарқырауы өнер адамдарына шабыт берген. Әдеби шығармаларда жарық толқындар туралы сипаттамалар жиі кездеседі. Ғылыми түсіндірме бұл көріністің сұлулығын кемітпейді.
14. Ғалымдар биолюминесценцияны тәжірибеде пайдаланады. Жарық шығаратын ақуыздар медицина мен биологияда қолданыс тапқан. Олар жасуша ішіндегі үдерістерді бақылауға көмектеседі.
15. Зерттеулерге қарамастан, құбылыстың көптеген қыры әлі толық ашылған жоқ. Жаңа жарқырайтын ағзалар әлі де табылып жатыр. Бұл мұхит тіршілігінің қаншалықты күрделі екенін көрсетеді.

Судағы биолюминесценция тірі әлемнің бейімделу мүмкіндіктерін айқын көрсетеді. Ол қорғанысқа, байланысқа және қорек табуға қызмет етеді. Ғылым үшін бұл құбылыс бағалы құралға айналды. Ал адамдар үшін ол ерекше әсер қалдыратын табиғи көрініс болып қала береді. Мұхитты зерттеу тереңдеген сайын, мұндай құпиялар одан әрі ашыла түспек.