Үңгірлерде не жасырылады

Жер астындағы кеңістіктер адамдарды ертеден-ақ үрей мен қызығушылыққа бөлеп келеді. Қараңғылық, тыныштық және оқшауланған орта бөлек бір әлем әсерін тудырады. Алайда үңгірлер шын мәнінде мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан күрделі табиғи жүйелер болып саналады. Мұнда геологиялық үдерістердің ізі, көне тіршілік формалары және адамзат тарихының белгілері сақталған. Үңгірлерде не жасырынғанын түсіну Жердің терең қабаттарына басқа қырынан қарауға мүмкіндік береді.

Геологиялық түзілімдер мен жер бедері

Үңгірлер геологиялық тарихтың табиғи мұрағаты іспетті. Олардың ішінде жер бетінде эрозия әсерінен жойылып кеткен құрылымдарды көруге болады. Әрбір пішін белгілі бір жағдайда пайда болғанын айқын көрсетеді.

Нақты мысалдарға көшпес бұрын, мұндай түзілімдердің өте баяу қалыптасатынын ескеру қажет. Кейде бір сантиметрлік өсу үшін ондаған жыл кетеді.

• төбеден салбырап тұратын сталактиттер минералға қанық су тамшыларының әсерінен түзіледі;
• еденнен жоғары қарай өсетін сталагмиттер тамшылардың жиналуынан пайда болады;
• қарсы бағыттағы түзілімдердің қосылуынан бағаналар қалыптасады;
• қабырғаларды қаптайтын натек жамылғылары жұқа минерал қабаттарынан тұрады.

Осындай құрылымдар өткен дәуірлердегі климаттық жағдайларды қалпына келтіруге көмектеседі.

Жер асты су жүйелері

Көптеген үңгірлердің ішінде өзендер, көлдер және сифондар кездеседі. Бұл су айдындары көбіне жер бетіндегі бұлақтар мен өзендерді қоректендіретін ірі жүйелердің бөлігі саналады. Табиғи сүзгілеудің арқасында мұндай судың тазалығы жоғары деңгейде болады.

Жер асты ағындарының маңызын талдамас бұрын, олардың экожүйелер үшін рөлін атап өткен жөн. Бұл су көздері үңгір ішінде де, сыртқы ортада да тіршілікті қолдайды.

1. Өзендер еріген минералдарды тасымалдап, жаңа жолдарды қалыптастырады.
2. Көлдер тұщы судың табиғи қоймасы қызметін атқарады.
3. Сифондар күрделі лабиринттердің әртүрлі бөліктерін байланыстырады.

Осы элементтер үңгірлерді гидрологиялық тепе-теңдіктің маңызды бөлігіне айналдырады.

Жарықсыз ортадағы тіршілік иелері

Күн сәулесінің болмауы ерекше тіршілік формаларының пайда болуына әкелді. Көптеген ағзалар қараңғылық пен шектеулі ресурстарға толық бейімделген. Олардың сыртқы келбеті мен мінез-құлқы жер бетіндегі түрлерден айтарлықтай ерекшеленеді.

Тізімге өтпес бұрын, мұндай тіршілік иелерінің өте осал екенін ескерген дұрыс. Кез келген сыртқы әсер нәзік тепе-теңдікті бұзуы мүмкін.

• көру қабілеті әлсіреген жәндіктер мен шаянтәрізділер;
• бозғылт түсті балықтар мен қосмекенділер;
• минералдармен қоректенетін микроағзалар;
• үңгірлерді паналайтын жарқанат колониялары.

Бұл фаунаны зерттеу өмірдің бейімделу шегін түсінуге көмектеседі.

Көне адамның іздері

Үңгірлер ежелгі адамдар үшін баспана қызметін атқарған. Олардың ішінде жартас суреттері, еңбек құралдары және от іздері сақталған. Мұндай олжалар ата-бабаларымыздың тұрмысы мен дүниетанымы туралы құнды мәлімет береді.

Нақты деректерге тоқталмас бұрын, жер асты жағдайлары артефактардың жақсы сақталуына ықпал ететінін атап өткен жөн. Тұрақты температура мен ылғалдылық бұзылу үдерісін баяулатады.

1. Жартастағы бейнелер символика мен сенімдерді көрсетеді.
2. Тастан жасалған құралдар технологиялық деңгейден хабар береді.
3. Жануар сүйектері аңшылық тәсілдерін айқындайды.

Бұл мәліметтер адамзат тарихының бастапқы кезеңдерін толықтыра түседі.

Белгісіз және қолжетімсіз аймақтар

Қазіргі уақытта да көптеген үңгір бөліктері зерттелмеген күйінде қалып отыр. Күрделі өткелдер, тар саңылаулар және суға толған галереялар қозғалысты қиындатады. Техниканың дамуына байланысты жаңа ашылулар үнемі жасалып келеді.

Болашақ мүмкіндіктерді талқыламас бұрын, қауіп деңгейін ескеру маңызды. Мұндай зерттеулер жоғары дайындық пен мұқияттықты талап етеді.

• терең тік шахталар;
• тармақталған лабиринттер;
• су басқан өткелдер;
• тұрақсыз жыныс қабаттары.

Әрбір жаңа экспедиция күтпеген жаңалық әкелуі ықтимал.

Үңгірлер алғашқы қарағанда көрінгеннен әлдеқайда көп құпияны жасырады. Олар геологияны, биологияны және тарихты бір кеңістікте тоғыстырады. Жер асты әлемі ғалымдарға планетаның өткені мен тіршіліктің эволюциясын тереңірек түсінуге көмектеседі. Сонымен бірге мұндай орындар табиғи жүйелердің қаншалықты нәзік екенін еске салады. Сондықтан үңгірлерді зерттеу әрдайым ұқыпты әрі жауапты көзқарасты қажет етеді.