Жануарлардың шөлге бейімделуі

Шөлдер Жер бетіндегі ең қолайсыз аймақтардың бірі болып саналады. Мұнда аптап ыстық, температураның күрт ауытқуы және су тапшылығы тіршілікке үлкен сынақ қояды. Соған қарамастан, дәл осы ортада ерекше экожүйелер қалыптасқан. Ондағы жануарлар қатал жағдайға тек төзіп қана қоймай, оны тиімді пайдалануды да үйренген. Осы мақалада шөлді аймақтардағы тіршілік иелерінің бейімделу жолдары қарастырылады.

Тіршілікке қажетті физиологиялық бейімделулер

Шөл жағдайында өмір сүру үшін ағза су мен энергияны барынша үнемдеуі керек. Көптеген жануарлардың ішкі жүйелері ылғалды аз жоғалтуға бейімделген. Мұндай қасиеттер сирек кездесетін су көздеріне тәуелділікті төмендетеді.

Мінез-құлық ерекшеліктеріне өтпес бұрын, физиологияның маңызын атап өткен жөн. Дәл осы деңгейде төзімділіктің негізі қаланады.

• бүйректер зәрді қатты қоюландырып, судың жоғалуын азайтады;
• тері жамылғысы булануды шектейді;
• зат алмасу ыстық кезеңдерде баяулайды;
• май қоры метаболизмдік су көзі ретінде пайдаланылады.

Осындай тетіктер ұзаққа созылған құрғақшылықта да өмір сүруге мүмкіндік береді.

Мінез-құлық арқылы бейімделу

Физиологиямен қатар мінез-құлық та маңызды рөл атқарады. Көптеген шөл жануарлары белсенділік уақытын өзгертіп, күннің ең ыстық мезгілінен қашады. Бұл ағзаға түсетін жүктемені азайтып, ылғалды сақтауға көмектеседі.

Нақты мысалдарға көшпес бұрын, мұндай тәсілдердің эволюция барысында қалыптасқанын ескеру керек. Олар ұрпақтан ұрпаққа беріледі.

1. Түнгі белсенділік күндізгі аптаптан қорғануға мүмкіндік береді.
2. Індер мен паналарды пайдалану ыстық пен жаулардан сақтайды.
3. Маусымдық қозғалыстар азық пен су табуға көмектеседі.

Осындай амалдардың арқасында қолайсыз кезеңдерде де тірі қалу ықтималдығы артады.

Қорек тапшылығына бейімделу

Шөл экожүйелерінде азық ресурстары өте шектеулі. Жануарлар кез келген қолжетімді қорек көзін пайдалануға мәжбүр. Кейбір түрлер тар маманданған рационға ие болса, өзгелері барынша икемді келеді.

Тізімге өтпес бұрын, қоректік икемділік тіршілік мүмкіндігін арттыратынын атап өткен жөн. Бұл қасиет әсіресе бәрін жейтін түрлерде айқын байқалады.

• қатты өсімдіктерді қорыта алу қабілеті;
• энергияны денеде жинақтау;
• жәндіктерді, тұқымдарды және өлексені пайдалану;
• жиі қоректенуге мұқтаж болмау.

Мұндай ерекшеліктер ресурстар азайған кезеңдерді өткеруге жағдай жасайды.

Морфологиялық ерекшеліктер

Дене құрылысы да шөл жағдайына бейімделудің айқын белгісі болып табылады. Пішін мен сыртқы белгілер ыстыққа, құмға және су тапшылығына қарсы тұруға көмектеседі. Тіпті ұсақ детальдардың өзі маңызды рөл атқарады.

Мысалдарды талдамас бұрын, дене формасының өмір салтымен тығыз байланысты екенін ескерген жөн.

1. Ашық түсті реңк күн сәулесін шағылыстырып, қызып кетуді азайтады.
2. Ұзын аяқтар ыстық жер бетімен жанасуды төмендетеді.
3. Үлкен құлақтар жылуды таратып, салқындауға ықпал етеді.

Бұл белгілер әсіресе құрғақ аймақтардағы сүтқоректілерден анық көрінеді.

Көбею және өмірлік циклдер

Шөлде көбею үдерісі мұқият жоспарлауды талап етеді. Көптеген жануарлар бұл кезеңді сирек болатын жауын-шашынмен байланыстырады. Мұндай уақыт таңдауы ұрпақтың тірі қалу мүмкіндігін арттырады.

Қорытындыға өтпес бұрын, уақыт факторын атап өту маңызды. Маусымды дұрыс таңдамау жас төлдің жойылуына әкелуі мүмкін.

• төлдің жылдам дамуы;
• буаздық мерзімінің қысқалығы;
• көбеюдің қолайлы жағдаймен сәйкес келуі;
• аз ұрпақтың жоғары өміршеңдігі.

Бұл стратегиялар тұрақсыз ортада популяцияны сақтауға көмектеседі.

Шөлдегі жануарлардың бейімделуі табиғаттың ерекше икемділігін көрсетеді. Физиологиялық қасиеттер, мінез-құлық және сыртқы белгілер біртұтас жүйе ретінде жұмыс істейді. Әрбір ерекшелік экстремалды ортада тірі қалу мүмкіндігін арттырады. Мұндай мысалдар өмірдің қаншалықты бейімделгіш екенін дәлелдейді. Осы тетіктерді зерттеу тірі ағзалардың төзімділік шегін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.