Жазбаша құқық қашан пайда болды?

Адамзат қауымдастықтары қалыптасқан сәттен бастап бірлесіп өмір сүру ережелерін белгілеуге мәжбүр болды. Алғашында мұндай нормалар ауызша дәстүр арқылы беріліп, ақсақалдардың беделіне сүйенді. Қоғам күрделене түскен сайын қатынастарды нақты әрі тұрақты түрде реттеу қажеттілігі артты. Жазудың пайда болуы осы талапты жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Сөйтіп жазбаша заң дүниеге келіп, мемлекеттілік пен құқық тарихында маңызды кезең басталды.

Әдет-ғұрыптан бекітілген нормаларға дейін

Жазу қалыптасқанға дейін қатынастар әдет-ғұрып арқылы реттелді. Олар ұрпақтан ұрпаққа беріліп, ортақ жадыға негізделді. Мұндай тәртіп белгілі бір тұрақтылық бергенімен, түсіндіру мен қолдану барысында өзгеріске ұшырауы мүмкін еді.

Ережелерді бекіту қажеттілігі бірнеше себеппен туындады:

• халық санының өсуі және әлеуметтік құрылымның күрделенуі;
• мүліктік дауларды реттеу қажеттілігі;
• әртүрлі қауымдар арасындағы сауданың дамуы;
• билеуші билігінің нығаюы және орталықтандыру үдерісі.

Осы факторлардың әрқайсысы нормаларды нақты тұжырымдауға итермеледі. Ауызша дәстүр біркелкі қолдануды әрдайым қамтамасыз ете алмады. Ал жазу тәртіпті бекітіп, еркін түсіндіруге жол бермеді.

Шумер және аккад құқықтық мәтіндері

Жазбаша заңның ең алғашқы үлгілерінің бірі Месопотамияда пайда болды. Біздің дәуірімізге дейінгі үшінші мыңжылдықта Шумер аймағында құқықтық мазмұндағы мәтіндер жасалды. Олар балшық тақташаларға сына жазумен түсірілді.

Бұл өңірдегі құқықтың дамуын төмендегідей сипаттауға болады:

1. Ур-Намму заңдары. Бұл жинақ шамамен біздің дәуірімізге дейінгі XXI ғасырға жатады. Онда дене жарақаты мен мүліктік құқық бұзушылықтарға қатысты жазалар қарастырылған. Мәтіндер сот тәжірибесін жүйелеуге ұмтылысты көрсетеді.
2. Липит-Иштар заңдары. Құжат неке, мұрагерлік және меншік мәселелерін қамтыды. Бұл қоғамда құқықтық мәдениеттің қалыптасқанын білдіреді.
3. Эшнунна заңдары. Мұнда бағалар белгіленіп, шаруашылық қатынастар реттелді. Бұл құқық пен экономиканың тығыз байланысын айқындайды.

Аталған құжаттар жүйелі құқық қалыптастырудың алғашқы қадамдары болды. Олар ежелгі қоғамның нормаларды ресми түрде бекітуге ұмтылғанын көрсетеді.

Хаммурапи заңдары және тарихи маңызы

Ежелгі құқықтың ең танымал ескерткіші ретінде Вавилон патшасы Хаммурапи заңдары аталады. Бұл мәтін біздің дәуірімізге дейінгі XVIII ғасыр шамасында тас бағанаға қашалып жазылған. Онда қоғамның түрлі саласын қамтитын жүздеген бап болды.

Құжаттың ерекшеліктері мыналар:

• жаза мен кінәнің сәйкестігін білдіретін «көзге көз» қағидасы;
• әлеуметтік мәртебеге қарай жауапкершіліктің ажыратылуы;
• сауда келісімдері мен қарыз міндеттемелерін реттеу;
• мүліктік және отбасылық қатынастарды қорғау.

Бұл заңдар кездейсоқ үкімнен жүйелі құқыққа көшу кезеңін білдірді. Мәтіннің көпшілікке жария түрде қойылуы оның міндетті сипатын көрсетті.

Антикалық және Таяу Шығыс дәстүрлері

Басқа аймақтарда да құқық нормаларын жазбаша түрде бекіту жүрді. Ежелгі Израильде діни ережелер қасиетті мәтіндерге енгізілді. Грекия мен Римде заңдар азаматтық өмірді реттеудің негізгі құралына айналды.

Жазбаша құқықтың дамуына қатысты мысалдар:

1. Афинадағы Дракон заңдары. Олар қатал болғанымен, барлық азаматқа ортақ тәртіп енгізді. Бұл ақсүйектердің еркіндігін шектеді.
2. Солон реформалары. Бұл өзгерістер жазаларды жұмсартып, қоғамдағы тұрақтылықты күшейтті. Заң жүйесін өзгерту мүмкін екені дәлелденді.
3. Римнің Он екі кесте заңдары. Құжат рим құқық ғылымының негізіне айналды. Оның қағидалары кейін еуропалық құқық жүйесіне әсер етті.

Бұл дәстүрлер жазбаша заңның саяси ұйымдастырудағы маңызын көрсетеді. Ол қоғамдық қатынастардың болжамдылығын және тұрақтылығын қамтамасыз етті.

Жазбаша заңның өркениеттегі рөлі

Нормаларды материалдық тасымалдағышқа бекіту билік сипатын өзгертті. Азаматтар өз құқықтары мен міндеттерін білу мүмкіндігіне ие болды. Сонымен қатар жазбаша мәтіндер білімді келесі ұрпаққа жеткізуге жағдай жасады.

Жазбаша құқықтың негізгі салдары мыналар:

• орталық биліктің нығаюы;
• сот жүйесіне деген сенімнің артуы;
• құқықтық мәдениеттің қалыптасуы;
• жауапкершілік пен әділдік институттарының дамуы.

Бекітілген нормалар кейінгі мемлекеттік жүйелердің негізін қалады. Олар қазіргі құқықтық құрылымдардың дамуына жол ашты.

Жазбаша заңның пайда болуы жазудың дамуы мен қоғамдық қатынастардың күрделенуімен тығыз байланысты. Месопотамияда алғашқы құқықтық мәтіндер жасалып, Хаммурапи заңдары жүйеленген нормалардың үлгісіне айналды. Кейін антикалық мемлекеттер бұл дәстүрді жалғастырып, қазіргі құқық негіздерін қалыптастырды. Осылайша жазбаша құқық адамзат өркениетінің маңызды жетістіктерінің бірі болып, қоғам дамуына шешуші ықпал етті.