Жазушы және академик Сәбит Мұқанов туралы 20 қызықты дерек

Ұлттық әдебиеттің тарихы әрқашан халықтың мәдени мұрасын қалыптастырған көрнекті сөз шеберлерінің есімдерімен байланысты болады. ХХ ғасырдағы қазақ әдебиеті көркем сөздің дамуына зор үлес қосқан талантты авторлардың шығармаларымен байыды. Олардың арасында өмірін әдебиет пен ғылымға арнаған адамның тұлғасы ерекше орын алады. Сөз қазақ әдебиетінің классигі, академик және қоғам қайраткері Сәбит Мұқанов туралы болып отыр. Оның шығармашылық мұрасы поэзиядан драматургияға дейінгі барлық жанрларды қамтиды. Бұл автордың туындылары әлемнің ондаған тілдеріне аударылып, жаңа ұрпақ оқырмандарын шабыттандыруда.

1. Сәбит Мұқанов 1900 жылдың 13 (26) сәуірінде Ақмола губерниясының Таузар облысында (қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы) дүниеге келді. Болашақ жазушының отбасы Орта жүздің керей руынан шыққан мал шаруашылығымен айналысатын отбасы болатын.
2. Тағдыр баланы ерте сынға салды — әкесі Мұқан қайтыс болған кезде ұлына жеті жас толған еді. Ән айтушы ана Балсары одан бір жыл өткен соң дүниеден озып, сегіз жасар Сәбитті жетім қалдырды.
3. Жастайынан қиыншылықты көрген бала бағуыл болып жұмыс істеді, домбыра сүйемелдеп жырлар орындап күнін көрді. Сауаттылыққа ауыл молдасынан үйренген жас бала халық аңыздары мен ертегілерімен таныса бастады.
4. Болашақ классик 1918-1919 жылдары Омбыдағы мұғалімдер курсында білім алды, сол кезде атақты қазақ ақыны Мағжан Жұмабаевтың хатшысы болып қызмет етті. Бұл кезең жас адамның кәсіби қалыптасуының маңызды сәті болды.
5. Мұқанов шығармашылық жолын ақын ретінде бастады — алғашқы «Ойлар» және «Бостандық» өлеңдері 1917 және 1919 жылдары жарияланды. Ол 14-15 жастан бастап өлең жазып, ерте әдеби таланттылығын көрсетті.
6. Автордың поэзиялық шығармалары арасында «Сұлушаш» поэмасы (1928 жыл) ерекше танымалдыққа ие болды. Осы туындының желісі бойынша кейіннен қазіргі оқырмандарға арналған «Шайтанкөл» комиксі жасалды.
7. Сәбит білімін Қызыл профессура институтында жалғастырды, онда 1930-1935 жылдары оқыды. Бұл жылдар оның прозашы ретіндегі қызметінің басталуымен сәйкес келді, сол кезде поэзия екінші орынға ысырылды.
8. Екі рет Қазақстан жазушылар одағын басқарды — 1936-1937 жылдары және одан кейін 1943-1951 жылдары ұзақ мерзім бойы. Республиканың әдеби өміріне белсене әсер ете отырып, 1951-1973 жылдары осы ұйымның басқармасының мүшесі болды.
9. Ұлы Отан соғысы жылдарында Мұқанов «Правда» газетінің әскери тілшісі болып қызмет етіп, кеңестік жауынгерлердің ерлігін жариялады. Соғыс тақырыбы оның «Жеңіс жыры» пьесасында және «Гвардия, алға!» операсының либреттосында көрініс тапты.
10. Педагогикалық қызметті 1937-1941 жылдары Қазақ педагогикалық институтында (қазіргі Абай атындағы ҚазҰПУ) профессор қызметінде атқарды. Академиялық іс жазушының әдеби шығармашылығымен үйлесімді түрде жүргізілді.
11. Алғашқы ірі прозалық туынды «Адасқандар» романы болды (қазақ тілінде 1931-1935 жылдары жарияланды). Өңдеуден өткеннен кейін шығарма «Сұлу мен Сымбат» атымен шықты — бұл қазақтың алғашқы әлеуметтік-психологиялық романы.
12. «Ботагөз» романы (1940) қазақ әдебиетінде ерекше орын алды — автор оның үстінде материал жинау кезеңін қоса алғанда он бес жыл жұмыс істеді. Кітап бастапқыда «Құпия ту» деп аталып, кейіннен түпкілікті атауын алды.
13. Шебердің шығармашылық қоржынында әртүрлі тақырыптағы көптеген романдар бар — өндірістік «Темір тас» (1935), тылдағы еңбекшілер туралы «Сырдария» (1947), ұжымдастыру туралы «Есіл». Әрбір туынды маңызды тарихи оқиғаларды көрсетті.
14. Автобиографиялық «Өмір мектебі» трилогиясы автордың отыз жыл бойы еңбектенген қорытынды туындысы болды. Осы шығарма үшін ол Абай атындағы Қазақ ССР мемлекеттік сыйлығына ие болды, бұл жұмыстың маңыздылығын атап көрсетеді.
15. Соңғы жылдарын Мұқанов көрнекті қазақ ағартушысы Шоқан Уәлиханов туралы трилогияға арнады. «Жалынды жылдар» романы 1967 жылы жарық көріп, ұлы ғалым мен саяхатшыға ескерткіш болды.
16. Әдебиеттанушылық қызметпен айналысып, Абай Құнанбаев, Шоқан Уәлиханов, Сәкен Сейфуллин шығармашылығын зерттеді. Ғылым үшін құнды болған ақын Жамбыл Жабаевтың өмірбаянының алғашқы жүйелі баяндамасы оған тиесілі.
17. Әдебиетті дамытуға қосқан зор үлесін мойындаған 1954 жылы Қазақ ССР Ғылым академиясының академигі атанды. Қоғамдық қызметкер ретінде 1947-1954 жылдары бес шақырылым Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды.
18. Екі Ленин ордені, екі Еңбек Қызыл Ту ордені, «Құрмет белгісі» ордені және көптеген медальдармен марапатталды. Сондай-ақ 1966 жылы Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Қазақ ССР ҒА сыйлығын алды.
19. Мұқановтың кітаптары негізгі еуропалық және азиялық тілдерді қоса алғанда әлемнің 46 тіліне аударылған. Классиктің өмірбаяны 1969 жылы «Who is Who» (АҚШ) халықаралық тұлғалар энциклопедиясында жарияланды.
20. Жазушы 1973 жылдың 18 сәуірінде Алматыда қайтыс болып, Кенсай зиратында жерленді. Екінші жұбайы Мәриям Қожахметқызы күйеуінен 37 жыл өмір сүріп, 2010 жылы оның қасына жерленді.

Сәбит Мұқановтың шығармашылық мұрасы шебер дүниеден озғаннан кейін ондаған жылдар өткенде де өміршең және сұранысқа ие болып қала береді. Оның есімі Алматы мен Петропавлдағы көшелерге, кітапханаға, музыкалық-драма театрына берілген, мемориалдық мұражайлар ашылған. Классиктің туғанына жүз жыл толуына арналған естелік монеталар мен пошта маркалары шығарылды. Бұл көрнекті тұлғаның қазақ мәдениетіне ықпалын асыра бағалау мүмкін емес — ол қазіргі ұлттық прозаның іргетасын қалады, жазушылар ұрпағын тәрбиеледі, ұрпаққа дәуірдің баға жетпес куәліктерін сақтады. Академиктің туындылары мектептер мен университеттерде шығарылып, зерттеліп, жас авторларды өздерінің әдеби жаңалықтарына шабыттандыруда.