Жер сілкінісі кезінде не болады

Жер сілкінісі табиғаттағы ең әсерлі әрі бір мезетте қауіпті құбылыстардың қатарына жатады. Ол күтпеген сәтте пайда болып, бірнеше секундтың ішінде таныс кеңістікті түбегейлі өзгерте алады. Адам мұндай жағдайда жердің тербелісін сезінеді, алайда бұл сыртқы көріністің артында Жер қойнауында жүретін күрделі үдерістер жатыр. Осы құбылыстың мәнін түсіну оның не себепті болатынын және қандай салдарға әкелетінін ұғынуға мүмкіндік береді. Уақыт өте ғылым бұрын түсініксіз болып көрінген құбылысты нақты заңдылықтар арқылы түсіндіре бастады.

Тектоникалық плиталардың қозғалысы

Көптеген жер сілкіністерінің түпкі себебі жер қыртысындағы ірі плиталардың қозғалысына байланысты. Бұл құрылымдар өте баяу жылжып, түйіскен аймақтарында кернеу жинайды. Күш шегіне жеткен кезде күрт ығысу орын алады. Босап шыққан энергия тербеліс түрінде жан-жаққа таралады.

Толығырақ қарастырмас бұрын, мұндай қозғалыстардың үнемі жүріп жататынын атап өткен жөн. Олардың басым бөлігі адамға сезілмейді.

• плиталар бір-бірімен соқтығысуы, ажырауы немесе қатар сырғуы мүмкін;
• кернеу ондаған немесе жүздеген жыл бойы жиналады;
• босау сәті бір сәтте жүзеге асады;
• энергия қоршаған жыныстар арқылы таралады.

Дәл осы үдеріс жер бетінде сезілетін құбылыстардың басталуына себеп болады.

Сейсмикалық толқындардың таралуы

Жер қойнауындағы жарылудан кейін энергия барлық бағытқа қозғала бастайды. Ол планетаның әртүрлі қабаттары арқылы өтетін толқындар түрінде таралады. Кейбір тербелістер жылдамырақ, ал басқалары баяуырақ қозғалады. Олардың айырмашылығы жер бетінде сезілетін әсерге ықпал етеді.

Тізімге өтпес бұрын, барлық толқындардың бірдей қауіпті еместігін ескеру қажет. Кейбіреулері айтарлықтай зиян келтірмейді.

1. Бойлық толқындар жер бетіне ең алдымен жетеді.
2. Көлденең тербелістер қатты шайқалуды туғызады.
3. Беттік қозғалыстар ең үлкен зақым келтіреді.

Осы факторлардың жиынтығы жер сілкінісінің жалпы көрінісін қалыптастырады.

Жер бетінде болатын өзгерістер

Тербелістер жер бетіне жеткенде ғимараттарға, жолдарға және табиғи нысандарға әсер етеді. Топырақ жарылып, жылжуы немесе отыруы мүмкін. Кей жағдайларда көшкіндер мен опырылулар байқалады. Жұмсақ грунт орналасқан аймақтар ерекше осал келеді.

Салдарларды талдамас бұрын, бұзылу сипаты көптеген шарттарға тәуелді екенін атап өткен жөн. Ошақтың тереңдігі мен жер қыртысының құрамы шешуші рөл атқарады.

• ғимараттар көлденең және тік күштерге ұшырайды;
• инженерлік желілер зақымдануы мүмкін;
• су айдындарының деңгейі немесе жағасы өзгереді;
• жер бедері айтарлықтай өзгеріске түседі.

Осы себепті күштері ұқсас болғанымен, салдары әртүрлі жағдайлар кездеседі.

Афтершоктардың пайда болуы

Негізгі сілкіністен кейін қайталама тербелістер жиі тіркеледі. Мұндай құбылыстар афтершок деп аталады және олар ұзақ уақытқа созылуы ықтимал. Бұл жағдай жер қыртысындағы кернеудің қайта бөлінуімен түсіндіріледі. Жыныстар біртіндеп жаңа тепе-теңдікке келеді.

Ерекшеліктерді атауға дейін, мұндай толқындардың әдетте әлсіз болатынын ескерген жөн. Соған қарамастан, олар қауіпті болуы мүмкін.

1. Қайталама сілкіністер негізгі ошақ маңында байқалады.
2. Олардың күші уақыт өте төмендейді.
3. Әлсіреген құрылыстар қосымша зақым алуы ықтимал.

Сол себепті жер сілкінісінің салдары бірден аяқталмайды.

Адам мен техниканың әрекеті

Жер сілкінісі табиғатқа ғана емес, адамның қабылдауына да әсер етеді. Алаңдаушылық пен бағдардан айырылу қауіп деңгейін арттырады. Қазіргі технологиялар тербелістерді дәл тіркеп, олардың параметрлерін анықтай алады. Алынған деректер ескерту мен талдау үшін пайдаланылады.

Қорытындыға жақындағанда, дайындықтың маңызын атап өткен жөн. Қауіпсіздік ережелерін білу жарақат алу ықтималдығын азайтады.

• сейсмографтар ең ұсақ тербелісті де тіркейді;
• хабарлау жүйелері әрекет ету уақытын қысқартады;
• қауіпсіздік қағидалары адам өмірін сақтайды;
• инженерлік шешімдер қирау көлемін азайтады.

Осылайша халықты қорғаудың кешенді тәсілі қалыптасады.

Жер сілкінісі Жер қойнауындағы күрделі үдерістердің нәтижесі болып саналады. Ол тереңде басталып, жер бетінде тербеліс ретінде көрінеді. Салдар геологиялық жағдайға және адамдардың дайындығына байланысты өзгереді. Мұндай құбылысты түсіну оған саналы көзқарас қалыптастырады. Ғылым мен тәжірибе табиғат күштеріне деген осалдықты біртіндеп азайтып келеді.