Климаттың өркениеттерге әсерін кім зерттеді

Адамзат тарихы көптеген ықпалдардың тоғысында қалыптасты, солардың ішінде табиғи орта ерекше рөл атқарды. Климат өмір сүру жағдайын, егіншілік мүмкіндіктерін және көші-қон бағыттарын айқындады. Қуаңшылық, суық кезеңдер немесе керісінше тұрақты ауа райы қоғамдардың гүлденуі мен құлдырауының жасырын себептеріне айналды. Уақыт өте келе ғалымдар табиғи өзгерістер мен әлеуметтік үдерістер арасындағы байланыстарды байқай бастады. Осылайша климаттың өркениеттер дамуына ықпалын зерттейтін бағыт қалыптасты.

Табиғат пен қоғам арасындағы байланыстың алғашқы түсініктері

Қазіргі ғылым пайда болмай тұрып-ақ ойшылдар халықтар арасындағы айырмашылықтарды қоршаған ортамен түсіндіруге тырысқан. Мұндай пайымдаулар әрдайым нақты деректерге сүйенбесе де, маңызды бағыт-бағдар берді.

• антикалық авторлар адамдардың мінезі мен тұрмыс салтын температура мен ландшафтқа тәуелді деп санаған;
• ортағасырлық географтар шаруашылықтың жауын-шашын мен маусымдық айналымдарға байланысын атап өткен;
• Жаңа дәуір философтары климатты тарихи үдерістің бір факторы ретінде қарастырған.

Бұл көзқарастар жалпылама болғанымен, кейінгі терең зерттеулерге негіз қалады.

XX ғасырдағы тарихшылар және климат

Деректанудың және жаратылыстану ғылымдарының дамуы бұл тақырыпты жаңа деңгейге шығарды. Тарихшылар жазба деректерді ауа райы ауытқулары туралы мәліметтермен салыстыра бастады.

• Эмманюэль Ле Руа Ладюри Еуропаның бірнеше ғасырлық климатын жылнамалар мен салық құжаттары арқылы зерттеді;
• ол Кіші мұз дәуіріндегі суыту егін өнімділігі мен халық санына әсер еткенін көрсетті;
• мұндай еңбектер табиғи тербелістердің әлеуметтік құрылымдарды өзгерте алатынын дәлелдеді.

Осыдан кейін климат тарихта екінші кезектегі фон ретінде емес, маңызды фактор ретінде қарастырыла бастады.

Археология және климаттық дағдарыстардың іздері

Археологтар табиғи өзгерістердің материалдық айғақтарын анықтау арқылы үлкен үлес қосты. Қазба жұмыстары қоршаған орта мен көне қоғамдардың тағдырын байланыстыруға мүмкіндік берді.

• топырақ қабаттарын талдау қуаңшылық пен су тасқыны кезеңдерін айқындады;
• қаңырап қалған қалаларды зерттеу құлдыраудың қолайсыз жағдайлармен тұспа-тұс келгенін көрсетті;
• палеоботаникалық деректер өсімдіктер жамылғысы мен егіншіліктің өзгергенін растады.

Бұл мәліметтер табиғи орта мен мәдениет арасындағы тығыз байланысты нығайтты.

Қазіргі пәнаралық зерттеулер

XX ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басында климат пен өркениеттерді зерттеу кешенді сипат алды. Ғалымдар тарих, география және жаратылыстану әдістерін біріктірді.

1. Джаред Даймонд экологиялық факторлардың қоғамдардың табысы мен сәтсіздігіне қалай әсер еткенін көрсетті. Оның мысалдары табиғи шектеулер дағдарыстарды жеделдетуі мүмкін екенін айқындайды.
2. Климатологтар мұз керндері мен ағаш сақиналары арқылы өткен кезеңдердің ауа райын қалпына келтіреді. Бұл деректер тарихи оқиғалар мен көші-қон қозғалыстарымен салыстырылады.
3. Әлеуметтік зерттеушілер бейімделу стратегияларын талдайды. Олар кейбір мәдениеттердің қиын жағдайдан шығу жолын тапқанын, ал басқаларының жойылып кеткенін зерттейді.

Осындай тәсіл өткенді кең ауқымда әрі дәл түсіндіруге мүмкіндік береді.

Пікірталастар мен тәсілдің шектеулері

Жетістіктеріне қарамастан, климаттық детерминизмге қатысты даулы пікірлер бар. Барлық зерттеушілер табиғат шешуші рөл атқарады деген көзқараспен келісе бермейді.

• сыншылар саяси шешімдер мен технологиялардың маңызын атап өтеді;
• тарихи үдерістерді тым жеңілдетіп жіберу қаупі көрсетіледі;
• мәдени контексті ескеру қажеттігі баса айтылады.

Бұл ескертулер талдаудың салмақты болуына және әдістеменің дамуына ықпал етеді.

Климаттың өркениеттерге әсерін зерттеу философиялық болжамдардан нақты ғылымға дейінгі жолдан өтті. Тарихшылар, археологтар және климатологтар табиғи өзгерістер дағдарыстарды күшейтіп немесе дамуға жағдай жасай алатынын көрсетті. Сонымен қатар мұндай ықпалдар ешқашан жеке дара әрекет етпей, адам қабылдаған шешімдермен астасады. Осы өзара байланыстарды түсіну өткенді тереңірек ұғынуға көмектеседі. Мұндай білімдер өзгермелі әлемде қоғамның болашағы туралы ойлануға да бағыт береді.