Шәкәрім Құдайбердиев – философ және ақын туралы 18 қызықты деректер

Қазақстанның кең байтақ даласы өз заманының рухына қарсы сөйлеген, сондықтан да ұзақ уақыт бойы үндері тұншықтырылған көптеген көрнекті ойшылдарды дүниеге әкелді – бірде ресми идеологиямен, бірде саяси қуғын-сүргінмен, бірде тарихи ұмытылумен. Осындай тұлғалардың ішінде ақындық дарынды, философиялық тереңдікті, музыкант шеберлігін және тарихшы адалдығын бойына тоғыстырған адам ерекше орын алады – мұндай тұлғаның қазақ даласында өмір сүруі мүмкін емеске жуық көрінген дәуірде. Шәкәрім Құдайбердіұлы – ұлы Абайдың шәкірті әрі рухани мұрагері – ондаған жылдар бойы кеңестік цензура жасырған, тек Қазақстан тәуелсіздік алған жылдары лайықты бағасын алған мұра қалдырды. Оның тағдыры идеологиялық террор кезеңінде өмір сүрген көптеген адал адамдардың тағдыры сияқты қайғылы – ол 1931 жылы атылып, тек бірнеше онжылдықтан кейін ғана ақталды. Соған қарамастан, Шәкәрімнің ойлары мен өлеңдері оқ пен тыйымнан күшті болып шықты – олар бізге жетіп, өз шынайылығымен бүгінгі оқырманды да толғандырады. Осы ерекше тұлғаны жақынырақ тануға көмектесетін 18 деректі ұсынамыз.

1. Шәкәрім Құдайбердіұлы 1858 жылдың 11 шілдесінде қазіргі Шығыс Қазақстан облысы аумағындағы Жидебай қонысында дүниеге келген. Ол Арғын тайпасының Тобықты руынан шыққан және көрнекті қазақ ақыны әрі ағартушысы Абай Құнанбайұлының туысы болған. Дәл осы туыстық жақындық Шәкәрімнің рухани жолын айқындады – ол жас кезінен білім, поэзия және адамгершілік ізденістер бағаланатын ортада тәрбиеленді.
2. Абай Құнанбайұлы Шәкәрім үшін жай ғана туыс емес, шынайы рухани ұстаз әрі тәлімгер болды. Оның ықпалымен жас жігіт әдебиет, философия және тілдерді терең зерттей бастады – бұл даладағы қатарластары арасында сирек кездесетін құбылыс еді. Абай Шәкәрімнің ерекше талантын ерте байқап, оның білімге ұмтылысын үнемі қолдап отырды.
3. Шәкәрім бірнеше тілді меңгерген – ана тілі қазақ тілінен бөлек, ол араб, парсы және орыс тілдерін үйренді. Бұл тілдерді білу оған Шығыс пен Ресейдің бай әдеби және философиялық дәстүрлеріне жол ашты. Соның нәтижесінде оның дүниетанымы исламдық сопылық ой, классикалық парсы поэзиясы және орыс реалистік әдебиетінің тоғысында қалыптасты.
4. Ақын аударма ісімен де белсенді айналысып, Пушкин, Лермонтов және Толстой шығармаларын қазақ тіліне аударды. Оның аудармалары сөзбе-сөз дәлдікке емес, түпнұсқаның рухын қазақ поэтикалық тілі арқылы жеткізуге бағытталды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында дала ақынының еуропалық классиканы аударуы оның мәдени көкжиегінің кеңдігін дәлелдейді.
5. Оның шығармашылығындағы маңызды еңбектердің бірі – 1911 жылы жазылған «Үш анық» философиялық трактаты. Бұл еңбекте автор ар-ұждан, ақыл және жүрек ұғымдарын адам болмысының үш негізгі тірегі ретінде қарастырып, ақиқатқа жетудің өзіндік жолын ұсынады. Трактат ислам философиясы мен дербес этикалық ізденістің ерекше үйлесімін көрсетеді.
6. Шәкәрім қазақ тіліндегі алғашқы жүйелі тарихи еңбектердің бірі – «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресін» жазды. Бұл 1911 жылғы еңбек бұрын ауызша түрде ғана сақталған тарихи аңыздар мен шежірелерді жинақтап, сараптауға жасалған талпыныс болды. Оның қазақ тарихнамасы үшін маңызы өте зор.
7. Шәкәрім поэзия мен философиядан бөлек, музыкамен де айналысқан – ол домбыраны шебер тартып, өз әуендерін шығарған. Оның кейбір күйлері бүгінгі күнге дейін сақталып, орындалып келеді. Музыкалық қабілеті ақындық өнерімен табиғи үйлесім тапты.
8. 1905 жылы Шәкәрім Меккеге қажылық сапарға барған. Бұл сапар оның рухани өмірінде үлкен із қалдырды. Жол бойында ол бірнеше мұсылман мәдени орталықтарын аралап, араб әлемінің әдеби дәстүрімен танысты. Бұл әсерлер оның лирикалық шығармаларында көрініс тапты.
9. 1917 жылғы революциядан кейін Шәкәрім қоғам өмірінен саналы түрде алыстап, Шыңғыстау тауларында оңашада өмір сүрді. Ол ішкі еркіндікті сақтаудың жалғыз жолы – оқшаулану деп санады. Осы кезеңде оның көптеген кеш философиялық және поэтикалық шығармалары жазылды.
10. Шәкәрімнің негізгі моральдық ұстанымы – «ар» ұғымы болды. Ол адамның мінез-құлқын реттейтін басты күш сыртқы заң емес, ар-ұждан деп есептеді. Бұл көзқарас оны еуропалық мораль философтарымен жақындастырады.
11. Оның поэзиясы тақырыптық тұрғыдан өте кең – табиғат, махаббат, өмір мен өлім, әлеуметтік әділетсіздік және Құдайды іздеу мәселелері қамтылады. Оның өлеңдері жасандылықтан ада, шынайы сезім мен терең ойға толы. Сондықтан олар бүгінгі оқырманға да жақын.
12. 1931 жылы Шәкәрім кеңестік қауіпсіздік органдары тарапынан контрреволюциялық қызмет үшін айыпталып тұтқындалды. Оның оқшау өмір салты мен ұжымдастыруға қатысудан бас тартуы билікке күдік тудырды. Сол жылы қазан айында ол сотсыз атылды – ол кезде 73 жаста еді.
13. Шәкәрім тек 1958 жылы – қаза болғаннан кейін 27 жылдан соң ақталды. Оның шығармалары оқырманға біртіндеп қайта орала бастады. Толық мойындалуы Қазақстан тәуелсіздігі кезеңінде жүзеге асты.
14. Қазақстанның бірнеше қаласында Шәкәрімнің атымен көшелер, мектептер және мәдени мекемелер аталған. Семей қаласында оның өмірі мен шығармашылығына арналған музей ашылған. Жыл сайын ақынға арналған әдеби іс-шаралар өткізіледі.
15. Шәкәрімнің философиялық көзқарастарына сопылық дәстүр елеулі әсер етті. Бұл исламдағы рухани тәжірибені алдыңғы орынға қоятын ағым. Руми мен Хафиз сияқты ақындардың идеялары оның дүниетанымына ықпал етті.
16. Ол «Қалқаман-Мамыр» поэмасын жазды – бұл махаббат трагедиясына негізделген шығармалардың бірі. Поэма психологиялық тереңдігімен және моральдық қақтығысты талдаумен ерекшеленеді. Бұл шығарма XIX ғасыр романтизмімен салыстырылады.
17. Шәкәрімнің көптеген қолжазбалары қуғын-сүргін жылдары оның туыстарының арқасында сақталып қалды. Ұлы Ахат және басқа жақындары өмірлерін қатерге тігіп, оның жазбаларын жасырды. Сол себепті оның мұрасы бізге жетті.
18. Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев Шәкәрімді Абай және Мұхтар Әуезовпен бірге қазақтың үш ұлы ойшылының бірі ретінде атап өткен. Бұл үш тұлға ұлттық рухани тіректер ретінде қарастырылады. Шәкәрімнің қайта бағалануы тарихи әділеттіліктің көрінісі болды.

Шәкәрім Құдайбердіұлы өз өмірінде адамгершілік таңдауды жеке қауіпсіздіктен жоғары қойған адам болды – және бұл адалдығы үшін ең ауыр бағаны төледі. Оның мұрасы шынайы мәдениеттің жойылмайтынын көрсетеді – ол өз уақытын күтіп, кейін қайта оралады. Оның шығармашылығымен танысу қазақ философиясының тереңдігін ғана емес, кез келген адамға ортақ мәңгілік сұрақтарды түсінуге мүмкіндік береді.