Адамдар киім тоқуды қашан үйренді?

Киім күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі болып көрінгенімен, оның артында адамзаттың ұзақ ізденісі жатыр. Зауыттар мен машиналар пайда болмай тұрып-ақ адамдар суықтан, күннен және желден қорғанудың жолдарын өз бетімен тапты. Алғашында бұл мақсатта жануарлардың терісі мен өсімдік бөліктері қарапайым күйінде қолданылды. Уақыт өте келе талшықтарды бір-бірімен өріп, берік материал жасауға болатыны байқалды. Осылайша тұрмысты, мәдениетті және шаруашылықты түбегейлі өзгерткен тоқу өнері қалыптасты.

Теріден алғашқы талшықтарға дейінгі жол

Тарихтың ерте кезеңдерінде адам баласы бүгінгі мағынадағы матаны білмеді. Киім ретінде жануар терісі, жапырақ пен ағаш қабығы пайдаланылды. Мұндай жабын денені қорғаса да, ауыр әрі ұзаққа шыдамайтын болды. Бірте-бірте өсімдік талшықтарын ширатуға және біріктіруге болатыны аңғарылды.

Күрделі тәсілдерге өтпес бұрын, байқағыштықтың рөлін атап өткен жөн. Дәл осы қасиет алғашқы қадамды жасауға мүмкіндік берді.

• өсімдік талшықтары иілгіш әрі мықты болып шықты;
• кептірілген жіптер өңдеуге оңай болды;
• қарапайым ширату беріктікті арттырды;
• жинақталған тәжірибе қауым ішінде таралды.

Осы жаңалықтар тоқудың пайда болуына негіз қалады.

Алғашқы қарапайым маталардың пайда болуы

Археологиялық деректер тоқу өнерінің неолит дәуірінде қалыптасқанын көрсетеді. Шамамен 8–10 мың жыл бұрын адамдар қарапайым тоқу құралдарын қолдана бастады. Олар жіптерді біркелкі өріп, тұтас мата алуға мүмкіндік берді. Мұндай бұйымдардан киім тігу әлдеқайда ыңғайлы болды.

Аймақтық мысалдарға көшпес бұрын, бұл үдерістің әмбебап болғанын атап өткен жөн. Тоқу әртүрлі өңірлерде өз бетінше дамыды.

1. Адамдар өсімдік жіптерін иіруді меңгерді.
2. Қарапайым тоқу жақтаулары пайда болды.
3. Маталар теріге қарағанда жеңіл әрі берік болды.

Бұл өзгерістер тұрмыс сапасын айтарлықтай жақсартты.

Ежелгі өркениеттердегі тоқу өнері

Алғашқы мемлекеттер қалыптасқан кезде тоқу дербес қолөнерге айналды. Месопотамияда, Мысырда және Үндістанда зығыр, мақта және жүн кеңінен қолданылды. Маталар өндіру сауда мен экономиканың маңызды бөлігі болды. Әрбір материалдың өз ерекшелігі мен мақсаты айқындалды.

Тізімге өтпес бұрын, киімнің әлеуметтік маңызына назар аударған жөн. Ол адамның мәртебесі мен кәсібін көрсете бастады.

• зығыр маталар жеңілдігі үшін бағаланды;
• жүн суық аймақтарға қолайлы болды;
• мақта ыстық климатта жайлылық берді;
• өрнектер символдық мағынаға ие болды.

Осы кезеңде тоқу тұрмыстық дағдыдан жоғары деңгейге көтерілді.

Технологиялардың таралуы және тәсілдердің күрделенуі

Уақыт өте келе тоқу әдістері жетілдірілді. Тік және көлденең станоктар қолданысқа енді. Шеберлер күрделі өрнектер мен тығыз маталар жасай бастады. Бұл білімдер сауда жолдары арқылы кең таралды.

Салдарын талдамас бұрын, мәдени алмасудың әсерін атап өткен жөн. Ол қолөнердің дамуын жеделдетті.

1. Технологиялар әртүрлі халықтарға тарады.
2. Маталардың сапасы біртіндеп артты.
3. Киім түрлері мен үлгілері көбейді.

Осылайша тоқу мәдени мұраның маңызды бөлігіне айналды.

Тоқудың қоғам үшін маңызы

Матаны игеру тұрмыспен шектелмей, әлеуметтік қатынастарға да әсер етті. Еңбек бөлінісі пайда болып, арнайы кәсіптер қалыптасты. Киім байлықтың және белгілі бір топқа жатудың белгісіне айналды. Бұл жағдай тоқудың қоғамдағы орнын күшейтті.

Аяқтауға жақындағанда, ұзақ мерзімді ықпалын атап өткен жөн. Оның нәтижелері бүгінге дейін сезіледі.

• мата саудасының дамуы;
• қолөнер дәстүрлерінің қалыптасуы;
• сән мен мәдениетке ықпалы;
• тоқыма өнеркәсібінің негізін қалау.

Осылайша тоқу адамзаттың маңызды жетістіктерінің біріне айналды.

Адамдар киім тоқуды бір сәтте емес, тәжірибе мен байқау арқылы үйренді. Бұл дағды практикалық қажеттіліктен туындап, уақыт өте күрделі өнерге айналды. Тоқу денені қорғау тәсілін ғана емес, өзін білдіру жолын да өзгертті. Ол ежелгі қоғамдардың экономикасы мен мәдениетінде маңызды рөл атқарды. Сондықтан мата адамзат тарихының ажырамас бөлігі болып қала береді.