Әбділдә Тәжібаев – жазушы және қоғам қайраткері туралы 23 қызықты дерек

Қазақ әдебиеті ХХ ғасырда көптеген жарқын есімдерді дүниеге әкелді, дегенмен олардың тек біреулеріне ғана поэзиялық дарынды, драматургиялық шеберлікті және белсенді азаматтық ұстанымды өз бойында осыншалықты органикалық түрде ұштастыру сәті түсті. Осындай тұлғалар арасында Абдильда Тәжібаев ерекше орын алады – оның шығармашылығы қазақ халқының тұтас бір дәуірінің, оның үміттерінің, сынақтарының және мәдени өзін-өзі көрсетуге ұмтылысының айнасына айналды. Бұл жазушының тағдыры кеңестік Қазақстан тарихынан ажырамас – ол ауылдық жігіттен республиканың ең танымал сөз шеберлерінің біріне дейінгі жолды жүріп өтті, осы ретте өз тамыры мен халықтық дәстүрге адал қалды. Тәжібаев поэзияда, драматургияда және публицистикада өте бай мұра қалдырды, дегенмен оның қоғамдық қызметі де кем емес маңызды – ол мәдениет саясатын қалыптастыруға белсенді қатысып, қазақ тілі мен әдебиетінің мүдделерін қорғады. Оның есімі сөз бен халыққа шынайы қызмет етуді бағалайтындардың жадында тірі болып қала береді. Сіздерге осы көрнекті тұлғамен жақынырақ танысуға көмектесетін 23 деректі ұсынамыз.

1. Абдильда Тәжібаев 1909 жылы 15 қазанда Семей облысында дүниеге келді – бұл аймақ қазақ мәдениетіне әдебиет пен өнердің көптеген көрнекті қайраткерлерін сыйлады. Оның балалығы далада өтті, және дәл туған өлке табиғаты оның кейінгі шығармашылығындағы бейнелер мен көңіл-күйдің таусылмас қайнар көзіне айналды. Далалық балалық болашақ ақынға туған сөздің сұлулығына деген ерекше сезімталдықты тәрбиеледі.
2. Тәжібаевтың әдеби жолы 1920-жылдары – кеңестік қазақ мәдениетінің бурқаныс қалыптасу дәуірінде басталды. Жас ақын халық поэзиясы дәстүрлері мен уақыт диктовалаған жаңа тақырыптар үйлескен өлеңдермен дебют жасады. Классикалық пен заманауидің осы органикалық синтезі оның бүкіл шығармашылық өмірі бойы көркемдік әдісінің ерекше белгісіне айналды.
3. Тәжібаев Қазақ педагогикалық институтында білім алды, бұл оның ағартушылық қызметке және жаңа ұрпақты тәрбиелеуге деген қызығушылығын айқындады. Педагогикалық дайындық оған кең оқырман қауымдастығына түсінікті айқын және қолжетімді әдеби тілді қалыптастыруға көмектесті. Дәл осы оның прозасы мен поэзиясының қасиеті оларға халық мәдениетінде ұзақ өмір сүруді қамтамасыз етті.
4. Лирикадан бөлек, Абдильда Тәжібаев драматургия жанрында белсенді жұмыс істеп, қазақ театрлары репертуарында берік орын алған бірқатар пьесалар жазды. Оның драмалық шығармалары тірі характерлерімен, шынайы конфликтілілігімен және халықтық тұрмысты терең білуімен ерекшеленді. Театр сыншылары автордың кейіпкерлер психологиясын дәл өлшенген сөз арқылы жеткізудегі ерекше дарынын атап өтті.
5. Жазушы қазақ кеңес поэзиясының дамуына елеулі үлес қосты, табиғат, махаббат, еңбек және өз халқының тарихи тағдыры туралы шығармалар жасады. Оның лирикасы далалық бейнелілікке тамыр жайған метафоралар байлығымен және сонымен бірге әлемдік поэзиялық дәстүр жетістіктеріне ашықтығымен ерекшеленеді. Бұл қосжақтылық оның өлеңдеріне ерекше тереңдік пен эмоционалдық қанықтылық берді.
6. Тәжібаев аудармашылық қызметпен белсенді айналысып, орыс және әлемдік классика шығармаларын қазақ тіліне аударды. Аудармалар қазақ оқырманына Пушкин, Лермонтов және басқа да ұлы авторларды туған сөздің звучаниесында ашты. Бұл жұмыс халықтар арасындағы мәдени диалогқа қосқан үлес ретінде қабылданып, қазақ оқырман қауымдастығының көкжиегін айтарлықтай кеңейтті.
7. Жазушының қоғамдық белсенділігі Қазақстан Жазушылар одағының жұмысына қатысуымен, онда ол басшылық лауазымдарды атқарды, көрінді. Әкімшілік жұмыс тәжірибесі оған республикалық мәдениет саясаты деңгейінде қазақ әдебиетінің мүдделерін қорғауға мүмкіндік берді. Әріптестері оның шығармалар сапасына нұқсан келтірмей, шығармашылық қызметті ұйымдастырушылық міндеттермен ұштастыра білу қабілетін атап өтті.
8. Тәжібаев Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының халық жазушысы атағына ие болды – бұл республиканың ең жоғары шығармашылық марапаты. Бұл мойындау тек әдеби еңбектерін ғана емес, сонымен қатар оның кеңестік кезеңде қазақ мәдени сәйкестігін қалыптастыруға қосқан үлесін де көрсетті. Халық жазушысы атағы шығармашы мен оның аудиториясы арасындағы байланыстың символдық көрінісіне айналды.
9. Жазушының шығармашылық мұрасы кеңестік кезеңде де, Қазақстан тәуелсіздік жылдарында да басылып шыққан бірнеше поэзия жинақтарын, пьесалар мен публицистикалық жұмыстарды қамтиды. Оның кітаптары қайта-қайта басылып шықты, бұл оның шығармаларына оқырмандар қызығушылығының тұрақты екенін куәландырады. Әрбір қайта басылым автор шығармашылығын жаңа уақыт позициясынан бағалаған белгілі әдебиеттанушылардың алғысөздерімен сүйемелденді.
10. Абдильда Тәжібаев кеңестік ұлттық саясат жағдайында туған тілдің маңызын үнемі қорғаған қазақ мәдениеті қайраткерлерінің бірі болды. Оның қоғамдық сөздері мен мақалалары қазақ тілі мен әдебиетінің даму мәселелеріне жиі қатысты болды. Бұл ұстаным оған ұлттық зиялы қауым ортасында құрметке бөленді және принципті және немқұрайлы емес адам ретіндегі беделін нығайтты.
11. Жазушы Қазақстанда да, одақтық деңгейде де әдебиет және мәдениет саясаты мәселелеріне арналған көптеген съездер мен конференцияларға қатысты. Оның сөздері мазмұндылығымен және ұлттық шығармашылықты қолдауға бағытталған ұсыныстардың нақтылығымен ерекшеленді. Мұндай белсенділік оны жай ғана жазушы рөлінен шығарып, дәуірдің мәдени құрылысының толыққанды қатысушысы етті.
12. Тәжібаев қазақ халқының тарихи өткеніне – оның батырларына, аңыздары мен дәстүрлеріне арналған бірқатар шығармалар жазды. Тарихқа жүгіну оның үшін жай ғана әдеби тәсіл емес, замандастардың өз өркениетінің тамырымен байланысын нығайту тәсілі болды. Оның шығармашылығындағы тарихи мотивтер әрқашан кез келген дәуір оқырмандары үшін өзекті терең адамгершілік мағынаны алып жүрді.
13. Ұлы Отан соғысы жылдары жазушы шығармашылығында терең із қалдырды – ол ерлік пен құрбандық туралы, жоғалту ауыры мен рух тұрақтылығы туралы шығармалар жасады. Оның поэзиясындағы әскери тақырып шаблондық пафостан ада және жеке переживаниелардың шынайылығымен ерекшеленеді. Бұл шығармалар бүгінде де трагедиялық дәуірдің тірі куәгерлері ретінде қабылданады.
14. Абдильда Тәжібаев өз заманының жетекші қазақ зиялыларымен жақсы таныс болды және кеңестік республикалардың басқа да әдебиетшілерімен шығармашылық байланыстар орнатты. Бұл байланыстар оның көркемдік көкжиегін байытып, мәдени оқшаулануды жеңуге көмектесті. Елдің әртүрлі аймақтарынан жазушылармен жеке достық қарым-қатынастар оның публицистикасында көрініс тапты.
15. Тәжібаевтың шығармашылық әдісі сөзбен мұқият жұмыс істеуімен ерекшеленді – ол бейненің дәлдігі мен звучаниесінің музыкалдылығына қол жеткізу үшін әрбір жолды ұзақ уақыт бойы өңдеді. Өз еңбегіне деген осы талапқойлық оның шығармаларының уақыт сынынан өтуінің себебі болды. Қазіргі қазақ әдебиеттанушылары оны ХХ ғасыр қазақ поэзиясының ең өңделген шеберлерінің бірі деп атайды.
16. Жазушы өз шығармашылығында Қазақстан табиғаты тақырыбына – далалар, таулар, өзендер және жыл мезгілдерінің ауысуына жүгінді. Тәжібаевтың пейзаждық лирикасы адамның туған жермен байланысын философиялық түсінумен суарылған. Дәл осы өлеңдерде оның поэтикалық темпераменті – бақылаушы, терең және қазақ даласының сұлулығына шексіз ғашық – ең жарқын көрінді.
17. Тәжібаев қазақ әдебиеті мен мәдениеті алдындағы еңбегі үшін мемлекеттік наградалардың лауреаты болды. Мемлекеттік мойындау оның шығармашылыққа деген көзқарасын өзгерткен жоқ – ол алғашқы әдеби қадамдарынан бастап ерекшеленген өзіне деген талаптылықпен жұмыс істеуді жалғастырды. Наградалар оның үшін шығармашылық өзін-өзі жұбатудың сылтауы емес, одан әрі жұмысқа ынталандыру ретінде қабылданды.
18. Өмірінің соңғы онжылдықтарында жазушы белсенді әдеби қызметін тоқтатқан жоқ және жаңа шығармалар жасауды жалғастырды. Тәжібаевтың кемелденген шығармашылығы өмірді тереңірек философиялық түсінуімен және қартайған шақтағы үлкен суретшілерге тән лирикалық даналығымен ерекшеленеді. Оның жұмысының осы кезеңі көптеген оқырмандар үшін таланттың жаңа қырларын ашу болды.
19. Абдильда Тәжібаев 1998 жылы қайтыс болды, шығармашылық еңбек пен қоғамдық қызметке толы ұзақ өмір сүрді. Оның кетуі қазақ әдебиеті үшін орны толмас шығын болды – онымен қазіргі қазақ сөз өнерінің негізін қалаған ұрпақтың соңғы өкілдерінің бірі кетті. Жазушы туралы естелік республика әдеби орталарында мұқият сақталады.
20. Тәжібаевтың есімі Қазақстандағы көшелер мен оқу орындарына берілген – бұл оның халық мәдениетіне қосқан үлесінің кең қоғамдық мойындау алғанының куәсі. Жазушы есімін мәңгілеудің мұндай түрі оның ұлттық мәдениет үшін маңыздылығының айқын көрсеткіші болып табылады. Аты берілген мекемелер жас ұрпақтарға әдеби және азаматтық қызметтің құндылығын үнемі еске салып тұрады.
21. Тәжібаев шығармашылығының әдебиеттанушылық зерттелуі жалғасуда – ғалымдар оның көркемдік әлемін зерттеп, поэтикалық техникасын және қазақ әдебиеті контекстіндегі орнын ХХ ғасырда талдайды. Оның мұрасына арналған диссертациялар мен монографиялар үнемі пайда болып тұрады, бұл оның шығармаларына деген ғылыми қызығушылықтың таусылмайтынын куәландырады. Әрбір жаңа зерттеу оның мәтіндерінде бұрын байқалмаған мағыналық қабаттарды ашады.
22. Жазушының шығармалары қазақ әдебиеті бойынша мектеп және университет бағдарламаларына енгізілген, бұл оған жаңа ұрпақтар арасында тұрақты оқырман қауымдастығын қамтамасыз етті. Білім беру канонына енгізу кез келген жазушы үшін ең жоғары мойындаулардың бірі болып табылады – өйткені бұл оның шығармашылығы ұлттың мәдени сәйкестігін қалыптастыру үшін маңызды деп танылғанын білдіреді. Дәл мектеп хрестоматиялары арқылы Тәжібаевтың есімі қазақстандық қоғам санасында өмір сүруді жалғастыруда.
23. Абдильда Тәжібаевтың мұрасы тәуелсіз Қазақстан дәуірінде қайта өрлеуді бастан кешіруде – оның шығармалары жаңа ұлттық контексте қайта түсініліп, қосымша өлшемге ие болуда. Қазіргі қазақ оқырмандары оның мәтіндерінде кеңестік уақытта идеологиялық шектеулермен бәсеңдетілген мағына қабаттарын табады. Мәтіндердің әрбір дәуір үшін жаңадан ашылу қабілеті олардың шынайы көркемдік құндылығының ең жақсы куәсі болып табылады.

Абдильда Тәжібаев шығармашылық пен азаматтық қызмет ажырамас болған өмір сүрді – ол әдебиетті халық тағдыры мен оның күнделікті қажеттіліктерінен алшақ кәсіп ретінде ешқашан қарастырған жоқ. Оның мұрасы тек оқу бағдарламаларына енгізілгендіктен және қазақстандық қалалар топонимикасында бекітілгендіктен ғана емес, ең алдымен оның шығармалары әдебиеттен шынайылық пен тереңдік іздейтін оқырмандардың жүрегінде әлі де жауап тауып отырғандықтан тірі болып қала береді. Бұл жазушымен танысу қазақ мәдениеті тарихындағы маңызды бетті ашады – бұл бетте халықтың бурқаныс ХХ ғасыр арқылы өткен ерекше жолы бейнеленген.