Бір құмырсқа ұясында қанша құмырсқа тұрады

Құмырсқалар ежелден адамдарды ұйымдасқан тіршілігімен таңғалдырып келеді. Бұл жәндіктер күрделі жер асты құрылыстарын салып, нағыз шағын қалаға ұқсас қауымдастық құрады. Әрбір илеу біртұтас жүйе ретінде жұмыс істейді, онда әр дарақтың өз міндеті бар. Илеу ауызындағы қарбаласты көргенде, ішінде қанша құмырсқа бар екенін елестету қиын. Бір құмырсқа илеуінде қанша құмырсқа өмір сүретінін түсіну үшін түр ерекшеліктерін, колония жасын және қоршаған орта жағдайын ескеру қажет.

Колония санына әсер ететін факторлар

Илеудегі дарақ саны биологиялық ерекшеліктерге байланысты. Кейбір түрлер шағын қауым құрады, ал басқалары өте үлкен колония қалыптастырады. Көлеміне қорек қоры, климат және даму мерзімі ықпал етеді.

Санға әсер ететін негізгі факторлар мыналар:

• түрдің көбею стратегиясы;
• колонияның жасы және даму кезеңі;
• аймақтың климаттық жағдайы;
• қорек көздерінің қолжетімділігі.

Қорек мол болған жағдайда өсім жылдам жүреді. Қатаң ортада личинкалардың бір бөлігі тіршілік ете алмайды, сондықтан сан азаяды. Осылайша табиғи жағдайлар негізгі рөл атқарады.

Қарапайым илеуде қанша дарақ болады

Қазақстан мен Ресейдің орта белдеуінде көбіне қызыл орман құмырсқалары кездеседі. Олардың илеулерінде 100 000 — 300 000 дарақ болуы мүмкін. Кіші колонияларда бірнеше мың ғана жәндік тіршілік етеді.

Сан даму кезеңіне байланысты өзгереді:

1. Жас колонияда шамамен 5 000 дарақ болады. Алғашқы жылдары негізгі мақсат — туннельдерді кеңейту және қор жинау. Бұл кезеңде құрылым нығаяды.
2. Жетілген қауымдастықта 100 000 және одан көп дарақ өмір сүреді. Мұнда еңбек бөлінісі айқын көрінеді. Жұмысшылар, сарбаздар және аналық бірлесіп әрекет етеді.
3. Тропикалық түрлер кейде миллионға дейін жететін қауым құрады. Мұндай жүйе үлкен аумақты қамтиды. Олар экожүйеге айтарлықтай әсер етеді.

Айырмашылықтар климат пен биологиялық бейімделуге байланысты. Жылы аймақтарда және қорек мол жерде сан көбірек болады.

Аналықтың рөлі және құрылым ерекшелігі

Әр илеудің ортасында аналық болады. Ол жұмыртқа салып, ұрпақ жалғастыруды қамтамасыз етеді. Оның өнімділігі болашақ санды анықтайды.

Колония ішінде бірнеше топ бар:

• жұмысшы дарақтар, қорек тасиды және дернәсілдерге күтім жасайды;
• сарбаздар, илеуді жаудан қорғайды;
• аталықтар, көбею кезеңінде қатысады;
• аналық, ұрпақ жалғастырушы.

Әр топ өз қызметін атқарады. Осындай еңбек бөлінісі илеудің тұрақты жұмыс істеуіне мүмкіндік береді.

Аса ірі колониялар және ерекше мысалдар

Кейде бірнеше илеу бірігіп, үлкен жүйе құрады. Мұндай құрылымдар аса ірі колония деп аталады. Еуропада ондаған километрге созылған жүйелер тіркелген.

Осындай құрылымдардың ерекшеліктері:

1. Көршілес илеулер арасында агрессияның болмауы. Дарақтар бір қауым мүшелері ретінде бірін-бірі таниды. Бұл ресурстарды бөлісуге мүмкіндік береді.
2. Миллионға дейін жететін жалпы сан. Мұндай жүйе жергілікті жәндіктер санына ықпал етеді. Экожүйедегі тепе-теңдікке әсері байқалады.
3. Жоғары тұрақтылық. Бір бөлігінің бұзылуы бүкіл жүйенің жойылуына әкелмейді. Қауым тез қалпына келеді.

Бұл мысалдар құмырсқалардың ұйымдасу деңгейін көрсетеді. Олар бейімделгіш және икемді келеді.

Нақты санды анықтаудың қиындығы

Дарақтардың нақты санын есептеу қиын. Жер асты жолдары бірнеше метр тереңдікке кетуі мүмкін. Сонымен қатар маусымдық өзгерістер санға әсер етеді.

Көктем мен жазда жаңа ұрпақ есебінен саны артады. Күзде дарақтардың бір бөлігі қырылады, сондықтан көрсеткіш төмендейді. Сол себепті барлық мәлімет шамамен беріледі.

Бір құмырсқа илеуінде бірнеше мыңнан жүздеген мыңға дейін дарақ өмір сүруі мүмкін, ал сирек жағдайда бұл сан миллионға жетеді. Колония көлемі түрге, жасына және қоршаған ортаға тәуелді. Бұл жәндіктер күрделі әлеуметтік жүйе құрып, әрқайсысы өз міндетін атқарады. Оларды зерттеу табиғаттағы ұжымдық мінез-құлық заңдылықтарын түсінуге көмектеседі.