InfoRadar
Мазмұны
Тірі табиғат әлемі кейде күтпеген құбылыстарымен таңғалдырады. Солардың бірі – түнде жұмсақ жарық шығаратын орман саңырауқұлақтары. Қараңғылықта бұл құбылыс ерекше әсер қалдырып, ертегідей көрінуі мүмкін. Алайда мұндай жарықтың артында нақты биологиялық үдерістер жатыр. Ғылым осы құбылыстың себептерін зерттей отырып, саңырауқұлақтардың ішкі құрылымы мен тіршілік әрекеттерін тереңірек түсіндіреді.
Биолюминесценция табиғи құбылыс ретінде
Жекелеген саңырауқұлақтардың жарық шығаруы биолюминесценция деп аталатын үдеріс арқылы жүзеге асады. Бұл химиялық реакция барысында энергия жарық түрінде бөлінеді. Мұндай сәуле шығару кезінде жылу дерлік бөлінбейді.
Негізгі рөлді арнайы заттар мен ферменттер атқарады. Люциферин оттекпен люциферазаның қатысуымен әрекеттесіп, жасыл немесе сарғыш реңкті жарық береді. Осындай механизм жәндіктерде, теңіз организмдерінде және кейбір бактерияларда да кездеседі. Орман жағдайында бұл құбылыс түнгі қараңғылық пен ылғалдың арқасында айқын байқалады.
Қандай саңырауқұлақтар жарық шығара алады
Барлық саңырауқұлақтар мұндай қасиетке ие емес. Биолюминесценция тек шектеулі түрлерге тән және олар әртүрлі климаттық аймақтарда таралған. Көбінесе мұндай саңырауқұлақтар тропиктік және субтропиктік ормандарда кездеседі, бірақ қоңыржай белдеуде де ұшырасады.
Ең танымал жарық шығаратын саңырауқұлақтар:
- omphalotus olearius, түнде әлсіз жасыл сәуле бөледі;
- mycena chlorophos, жаңбырдан кейін айқын жарық беруімен ерекшеленеді;
- panellus stipticus, табиғи ортада да, зертханада да жарқырай алады.
Әрбір түр бұл қасиетті өзінше пайдаланады, бұл құбылыстың қызметі әртүрлі болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Саңырауқұлақтарға жарық не үшін қажет
Ғалымдар ұзақ уақыт бойы бұл қасиеттің қандай пайдасы бар екенін талқылап келді. Қазіргі зерттеулер биолюминесценцияның бірнеше ықтимал қызметін көрсетеді. Олардың барлығы тіршілік ету мен көбеюге байланысты.
Ең ықтимал міндеттері:
- жәндіктерді тарту арқылы споралардың алысқа таралуын қамтамасыз ету;
- жемісті денені зақымдай алатын жануарларды үркіту;
- нақты бейімделу мақсаты жоқ, зат алмасу нәтижесінде пайда болатын әсер.
Әрбір болжам тәжірибелер мен табиғи бақылаулар арқылы дәлелденіп келеді. Мысалы, жарық шығаратын аймақтарға түнгі жәндіктер жиі ұшып келіп, көбею мүмкіндігін арттырады.
Қоршаған орта мен өсу жағдайының әсері
Жарықтың қарқындылығы сыртқы жағдайларға тікелей тәуелді. Ылғалдылық, температура және оттектің болуы биохимиялық реакциялардың белсенділігіне ықпал етеді. Жаңбырдан кейін немесе ауа ылғалды болғанда жарық күштірек байқалады.
Сондай-ақ жемісті дененің жасы маңызды рөл атқарады. Жас үлгілер ересек саңырауқұлақтарға қарағанда жиі әрі айқын жарқырайды, себебі олардың тіндері белсендірек жұмыс істейді. Қолайсыз ортада бұл қасиет уақытша жоғалып, жағдай жақсарғанда қайта көрінуі мүмкін.
Ғылыми және практикалық маңызы
Жарық шығаратын саңырауқұлақтарды зерттеу тек қызығушылықпен шектелмейді. Биолюминесценция медицинада, экологияда және биотехнологияда кеңінен қолданылады. Саңырауқұлақ ферменттері негізінде жасалған маркерлер жасушалық үдерістерді зерттеуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар мұндай организмдер экожүйенің күйін көрсететін индикатор ретінде бағаланады. Олардың болуы ортаның тұрақты әрі салыстырмалы түрде таза екенін аңғартады. Осылайша түнгі ормандағы жұмсақ сәуле эстетикалық әсермен қатар ғылыми тұрғыдан да құнды мәлімет береді.
Кейбір саңырауқұлақтардың жарық шығаруы табиғаттағы күрделі әрі нәзік механизмдердің айқын мысалы болып табылады. Сырттай таңғаларлық көрінетін құбылыстың негізінде тіршілікке қажет нақты химиялық үдерістер жатыр. Зерттеулер бұл салада әлі де жалғасып, тірі ағзалардың мүмкіндіктерін кеңінен ашып келеді. Нәтижесінде түнгі орман тылсым мекен емес, әр бөлшегі түсіндіруге болатын тірі жүйе ретінде қабылданады.
