Неліктен жабайы жануарлар тіс жегісімен ауырмайды?

Тіс ауруы адам үшін ең жағымсыз мәселелердің бірі болып саналады. Көптеген адамдар кариеспен ерте жастан-ақ кездеседі. Ал табиғатта еркін тіршілік ететін жануарларда мұндай дерт әлдеқайда сирек байқалады. Жыртқыштар мен шөпқоректілердің тістеріне назар аударсақ, олардың азу және ит тістері ересек жасында да берік көрінеді. Осы құбылыстың себебі олардың өмір салты мен қоректену ерекшеліктерінде жатыр.

Табиғи қоректенудің маңызы

Негізгі айырмашылық жануарлардың рационында байқалады. Табиғи ортада тазартылған қант пен өңделген өнімдер жоқ. Қорек көбіне шикі еттен, өсімдік талшықтарынан немесе жәндіктерден тұрады.

Табиғи қоректенудің ерекшеліктері:

• қарапайым қанттардың болмауы, бұл кариес тудыратын бактериялардың көбеюін шектейді;
• қатты құрылымды тағамның басым болуы, ол қарқынды шайнауды талап етеді;
• шайнау кезінде тіс бетінің механикалық жолмен тазалануы;
• тәулігіне тамақтану жиілігінің аз болуы.

Жыртқыш сүйек пен сіңірді шайнағанда тіс беті табиғи түрде тазарады. Шөпқоректілер дөрекі талшықтарды ұзақ уақыт шайнайды, бұл да қақтың жиналуын азайтады. Қанттың болмауы бактерияларға қорек бермейді.

Микрофлора және сілекейдің рөлі

Ауыз қуысының жағдайы микрофлора құрамына тәуелді. Адамда ол тамақтану мен өмір салтына байланысты жиі өзгереді. Жабайы жануарларда микробтық орта тұрақтырақ келеді.

Қорғаныш факторларын төмендегідей сипаттауға болады:

1. Теңгерімді микрофлора. Табиғи ортада артық көмірсулар жоқ, сондықтан зиянды бактериялар шектеледі. Бұл эмальдің бұзылу қаупін төмендетеді.
2. Белсенді сілекей бөлінуі. Көптеген түрлердің сілекейі микробтардың көбеюін тежейтін заттарға бай. Ол табиғи қорғаныс қызметін атқарады.
3. Үздіксіз шайнау жүктемесі. Қатты тағам сілекей бөлінуін күшейтеді. Бұл ауыз қуысын тазартуға көмектеседі.

Осы механизмдердің арқасында зиянды микроағзалар қарқынды көбейе алмайды.

Тіс құрылысы және генетикалық ерекшеліктер

Көптеген жануарларда эмаль қабаты қалың әрі берік болады. Эволюция олардың тіс аппаратын табиғи ортаға бейімдеген. Жыртқыштардың ит тістері жемтікті жыртуға арналса, шөпқоректілердің азу тістері талшықты ұсақтауға лайықталған.

Қорғаныштық ерекшеліктерге мыналар жатады:

• эмаль қабатының қалыңдығы;
• тіс тәжінің ерекше пішіні;
• генетикалық төзімділік;
• кейбір түрлерде тістің үздіксіз жаңарып өсуі.

Мысалы, кеміргіштердің күрек тістері үнемі өсіп отырады. Олар тұрақты түрде қажалып, жаңарып тұрады. Бұл табиғи тозуды өтейді.

Өмір сүру жағдайы және жас ұзақтығы

Жабайы табиғатта орташа өмір сүру ұзақтығы адаммен салыстырғанда қысқарақ. Көптеген дарақтар жыртқыштардың шабуылынан немесе аштықтан қаза табады. Кариес баяу дамитын үдеріс болғандықтан, кейде ауыр кезеңге жетпей қалады.

Аурудың сирек анықталуына ықпал ететін себептер:

1. Қысқа өмір циклі. Тіндердің бұзылуы әрдайым қауіпті деңгейге жетпейді. Сондықтан ауыр асқынулар сирек байқалады.
2. Медициналық бақылаудың болмауы. Жеңіл зақымданулар көзге түспеуі мүмкін. Табиғи ортада арнайы тексеріс жүргізілмейді.
3. Табиғи сұрыпталу. Әлсіз дарақтар тіршілік үшін күресте жиі жеңіледі. Бұл популяцияның төзімділігін арттырады.

Осы факторлар жануарлар арасындағы тіс жегісінің статистикасына әсер етеді.

Ерекше жағдайлар

Жалпы үрдіске қарамастан, жабайы жануарларда да кариес кездесуі мүмкін. Археологиялық деректер ежелгі приматтарда тіс зақымдануы болғанын көрсетеді. Хайуанаттар бағында мұндай жағдайлар жиі тіркеледі.

Қауіптің артуына ықпал ететін жағдайлар:

• қант қосылған тағаммен қоректену;
• табиғи шайнау жүктемесінің азаюы;
• адаммен тығыз байланыс салдарынан микрофлораның өзгеруі;
• тұтқында ұзақ өмір сүру.

Рацион адамдікіне жақындаған сайын кариес жиілігі өседі. Бұл табиғи өмір салтының маңызын дәлелдейді.

Жабайы жануарлардың тіс жегісіне сирек шалдығуы олардың табиғи қоректенуіне, тұрақты микрофлорасына және эволюциялық бейімделуіне байланысты. Қатты тағам мен қанттың болмауы ауыз қуысын табиғи түрде қорғайды. Адамның араласуы бұл тепе-теңдікті өзгерте алады. Табиғатты бақылау тамақтану мен өмір салтының денсаулыққа қаншалықты әсер ететінін көрсетеді.