Қазақ геологиясының негізін салушы Қаныш Сәтбаев туралы 23 қызықты дерек

Ғылым тарихында адамзаттың әлем туралы түсінігін өзгерткен немесе халықтарға айқын материалдық пайда әкелген жаңалықтар жасаған көптеген ғалымдар бар. Солардың ішінде ұлттық ғылымның өзі қалыптасу кезеңінде тұрған жағдайда тұтас ғылыми мектеп құра алған тұлғалар ерекше орын алады. Қаныш Имантайұлы Сәтбаев — қазақ геологы, академик және мемлекет қайраткері — дәл осындай тұлғалардың бірі. Ол Қазақстандағы геология ғылымының ғана емес, жалпы республиканың академиялық білім жүйесінің қалыптасуының бастауында тұр. Оның есімі әлемдегі ең ірі мыс кен орындарының бірін ашумен, Қазақ КСР Ғылым академиясын құрумен және бірнеше буын ғалымдарды тәрбиелеумен байланысты. Бұл адамның тағдыры XX ғасырдағы күрделі тарихи кезеңдер — революциялар, соғыстар, репрессиялар мен индустрияландыру жағдайында өрбіді, бірақ сонымен бірге ол үздіксіз ғылыми өрлеудің тарихы болып қалды. Қазақстанның астаналық университеті оның есімін заңды түрде иеленіп отырған ғалымның өмірі мен мұрасы туралы жиырма үш дерекпен танысуды ұсынамыз.

1. Қаныш Сәтбаев 1899 жылғы 12 сәуірде Семей облысының Павлодар уезіндегі Теңдік ауылында, қазақ даласының дәл жүрегінде дүниеге келген. Оның әкесі Имантай өз дәуірі үшін білімді адам болып, балалардың оқуына ерекше мән берген. Білімді қадірлейтін отбасынан шығуы болашақ ғалымның өмір жолына үлкен әсер етті.
2. Балалық шағында Қаныш ауыр шешек ауруымен ауырып, денсаулығына өмір бойы сақталған із қалдырды. Бірақ бұл сырқат баланы сындырған жоқ — керісінше, мәжбүрлі түрде үйде отырған кезеңде ол көп кітап оқып, ойлануға уақыт бөлді. Сәтбаевтың өз естеліктеріне қарағанда, дәл осы уақытта кез келген пәнді өз бетінше терең зерттеу әдеті қалыптасқан.
3. Болашақ ғалым алғашқы білімін ауыл молдасынан алған, кейін Павлодардағы орыс-қазақ мектебіне түскен. Оның қабілеті мұғалімдерге бірден байқалып, олар оқуын жалғастыруды табанды түрде ұсынған. Мектеп жылдарының өзінде ол қатарластарынан ерекше есте сақтау қабілетімен және нақты ғылымдарға бейімділігімен ерекшеленді.
4. 1920 жылы Сәтбаев Томск технологиялық институтының тау-кен факультетіне түседі — бұл Сібірдегі ең беделді техникалық жоғары оқу орындарының бірі болатын. Таңдалған мамандық оның өмірлік жолын анықтады, өйткені тау-кен ісі мен геология кейін бүкіл өмірінің басты бағытына айналды. Томскідегі оқу жылдары жас қазаққа сол кездегі Ресейдегі ең үздік ғылыми дәстүрлер негізінде геология ғылымының іргелі білімін игеруге мүмкіндік берді.
5. Ауыр материалдық жағдай мен денсаулығының нашарлауына байланысты Сәтбаев Томскідегі оқуын уақытша тоқтатып, туған өлкесіне қайтуға мәжбүр болды. Ол жоғары білімін сырттай аяқтап, сонымен қатар ғылыми және практикалық қызметін тоқтатпады. Бұл дерек оның ерекше табандылығын көрсетеді, өйткені мұндай жағдайда көптеген адамдар ғылыми мақсаттарынан бас тартар еді.
6. Сәтбаевтың қазақ даласындағы алғашқы геологиялық экспедициялары 1920-жылдардың басында, ол Атбасар мыс тресінде жұмыс істеген кезде басталды. Сол кездің өзінде жас зерттеуші жасына қарамастан жүйелі ғылыми тәсіл көрсетті — ол тек жеке табылған кендерді тіркеп қоймай, кен орындарының құрылымы туралы геологиялық болжамдар жасады. Даланы ұрпақтан ұрпаққа жақсы білген жергілікті тұрғындар оған рудалардың орналасу белгілері туралы бағалы мәліметтердің көзі болды.
7. Сәтбаевтың ең үлкен ғылыми ашылуына апарған маңызды деректердің бірі қарт қазақтардан «көк таулар» туралы сұрастыруы болды — жергілікті халық Жезқазған маңындағы малахитті жоталарды осылай атаған. Көшпелі өмір барысында ғасырлар бойы жиналған халықтық білім ғалымға іздеу бағытын көрсетті. Академиялық білімді жергілікті дәстүрлі біліммен ұштастыру оның зерттеу әдісінің айрықша белгісіне айналды.
8. 1931 жылы Сәтбаев КСРО-дағы ең ірі және әлемдегі ең үлкен мыс кен орындарының бірі — Жезқазған кен орнының бар екенін ғылыми түрде дәлелдеді. Оның кен қоры туралы болжамдары бастапқыда күмәнмен қабылданды, өйткені көптеген мамандар жас геологтың бағаларын тым оптимистік деп санады. Кейінгі зерттеулер мен игеру жұмыстары оның болжамының толық дұрыс екенін көрсетті, ал Жезқазған қоры тіпті күткеннен де мол болып шықты.
9. Жезқазған кен орнының барланған мыс рудасының қоры бір миллиард тоннадан астам деп бағаланды. Бұл ресурс Кеңес Одағының индустрияландыруында және Ұлы Отан соғысы кезінде өнеркәсіпті қамтамасыз етуде орасан рөл атқарды. Жезқазған мысы болмаса, сол қиын жылдары әскери техника мен электр жабдықтарын өндіру әлдеқайда күрделі болар еді.
10. Жезқазғанды зерттеумен қатар Сәтбаев Орталық Қазақстанның металлогендік карталарын жасаумен айналысты. Бұл құжаттар геологиялық заңдылықтарға сүйене отырып, болашақ кен орындарының орналасуын болжауға мүмкіндік берді. Мұндай әдістемелік тәсіл сол кездегі кеңестік геология үшін жаңашыл болды. Бұл карталар кейінгі ондаған экспедициялар мен ашылулардың негізіне айналды.
11. 1942 жылы Сәтбаев КСРО Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі болып сайланды. Соғыс уақытында ұлттық республикадан шыққан ғалым үшін бұл үлкен құрмет еді. Бұл мәртебе оның ғылыми беделін ғана емес, сондай-ақ оның еңбектерінің ел қорғанысы үшін практикалық маңызын да көрсетті.
12. 1945 жылы Сәтбаевтың бастамасымен және тікелей қатысуымен Қазақ КСР Ғылым академиясы құрылды. Ғалым оның алғашқы президенті болып сайланып, бұл қызметті 1952 жылға дейін, кейін 1955 жылдан 1964 жылға дейін қайта атқарды. Академияның құрылуы Қазақстанда жүйелі ұлттық ғылымның қалыптасуын білдірді.
13. Ғылым академиясын басқарған жылдары сталиндік репрессиялар кезеңімен тұспа-тұс келді, және Сәтбаев та бұл қиын кезеңнен тыс қалған жоқ. 1952 жылы оны «буржуазиялық ұлтшылдық» айыбымен қызметінен босатты. Соған қарамастан ол ғылыми жұмысын тоқтатпай жалғастырды және Сталин қайтыс болғаннан кейін толық ақталды.
14. 1955 жылы ақталғаннан кейін Сәтбаев қайтадан Ғылым академиясын басқаруға оралып, оның жұмысын жаңа қарқынмен дамытты. Оның жетекшілігімен республикадағы ғылыми институттардың саны бірнеше есе артты. Ол көптеген жас ғалымдардың ғылыми тағдырына тікелей ықпал етіп, олардың зерттеулеріне қолдау көрсетті.
15. 1958 жылы Сәтбаев КСРО Ғылым академиясының толық мүшесі — академигі болып сайланды. Бұл мәртебе қазақ ғалымының кеңестік ғылымның алдыңғы қатарынан орын алғанын көрсетті. Мұндай жоғары танымалдыққа өңірлік ғалымдардың өте аз бөлігі ғана қол жеткізген.
16. Сәтбаевтың ғылыми мұрасы геология, металлогения және Қазақстандағы тау-кен ісінің тарихы бойынша жарияланған 500-ден астам еңбекті қамтиды. Оның Жезқазған аймағына арналған монографиясы кеңестік геологияның классикалық еңбектерінің бірі болып саналады. Кен орындарын болжау саласындағы әдістемелік зерттеулері ерекше құнды.
17. Сәтбаев қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне де терең қызығушылық танытқан. Ол эпикалық аңыздарды жинап, даладағы тау-кен ісінің тарихын зерттеген. Халықтық білім мен ғылыми деректер арасындағы байланысты зерттеу оның ғылыми көзқарасының маңызды бөлігі болды.
18. Жезқазған кен орнын ашқаны және зерттегені үшін Сәтбаев 1958 жылы Лениндік сыйлықпен марапатталды. Бұл сол кезеңдегі КСРО-ның ең жоғары ғылыми марапаты еді. Марапат ашылғаннан кейін ширек ғасыр өткен соң берілгенімен, оның маңызы одан кем болған жоқ.
19. Лениндік сыйлықтан бөлек Сәтбаев КСРО-ның бірнеше мемлекеттік сыйлықтарымен, Ленин ордендерімен және басқа да жоғары марапаттармен наградталды. Мұндай марапаттар оның ғылыми, ұйымдастырушылық және педагогикалық қызметінің кең ауқымын көрсетеді.
20. Сәтбаев бірнеше буын қазақ геологтарын тәрбиеледі, олардың көпшілігі кейін республиканың жетекші ғалымдарына айналды. Оның ғылыми мектебі терең теориялық дайындық пен міндетті далалық тәжірибені ұштастыруымен ерекшеленді. Шәкірттері ұстазының ғылымға деген құштарлығы жұқпалы болғанын жиі атап өтеді.
21. Ғалым ғылыми салада қазақ тілін сақтау мен дамытуға да үлкен үлес қосты. Академиялық ортада орыс тілі үстемдік еткен кезеңде ол қазақ ғылыми терминологиясын дамыту қажеттігін көтерді. Бұл әрекет ұлттық ғылыми мәдениетті қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.
22. Сәтбаев 1964 жылғы 31 қаңтарда емделу үшін барған Мәскеуде қайтыс болды. Ол өмірінің соңғы күндеріне дейін ғылыми жұмыстармен айналысып, зерттеу бағдарламаларын басқарды. Оның қайтыс болуы қазақ ғылымы үшін үлкен шығын болды.
23. Сәтбаевтың есімі Қазақстанда көптеген нысандарға берілген. Оның атында Жезқазған маңындағы Сәтбаев қаласы, Алматыдағы Қазақ ұлттық техникалық университеті, көптеген көшелер, тау шыңы және Күн жүйесіндегі кіші планета аталған. Сонымен қатар оның портреті 500 теңгелік банкнотта бейнеленген.

Қаныш Сәтбаев ғылымға деген адалдық пен азаматтық жауапкершілік тұтас бір халықтың тағдырына әсер ете алатынын дәлелдейтін тұлғалардың бірі болып саналады. Ол ашқан кен байлықтары Қазақстанның индустриялық дамуының негізіне айналды, ал өзі құрған ғылыми институттар бүгінгі тәуелсіз елде де зерттеушілерді тәрбиелеуді жалғастырып келеді. Оның өмір жолы — дала ауылынан шыққан баланың екі академияның академигіне дейін өсуі — адамның мүмкіндігі оның шыққан тегімен немесе географиясымен шектелмейтінін көрсетеді. Сәтбаевтың өмірбаянын зерттеу тек ұлы ғалымға құрмет білдіру ғана емес, ғылым жолын таңдаған жаңа буын үшін де үлкен шабыт көзі болып табылады.