Тұрсынжан Әлия – тарихшы және қоғам қайраткері туралы 21 қызықты деректер

Әр халықтың тарихы мәдени мұраны сақтауға және ұлттық сананы дамытуға өмірін арнаған көрнекті тұлғалардың тағдырларынан құралады. Қазақстан әлемге қазіргі тарихи ғылымның іргетасын қалаған талай дарынды ғалымды сыйлады. Сол зерттеушілердің арасында Турсынжан Альы айрықша орын алады – ол өз елінің өткенін зерделеуге өлшеусіз үлес қосқан тұлға. Ғалымның ғылыми қызметі көне өркениеттерден бастап қазіргі кезеңге дейінгі кең ауқымды қамтыды. Оның өмірбаяны тек мамандар үшін ғана емес, өңірдің мәдени келбетін өзгерткен адамдардың тағдырына қызығатын әрбір оқырман үшін маңызды. Тарихшының өмір жолымен танысу қазақстандық ғылымның қалыптасу үдерістерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

1. Турсынжан Альы 1938 жылы Алматы облысында дүниеге келген, балалық және жастық шағы осы өңірде өтті. Болашақ ғалымның отбасы дәстүрлі қазақ зиялыларының қатарынан шыққан, бұл оның тарих пен мәдениетке деген қызығушылығының ерте оянуына ықпал етті. Ол жас кезінен гуманитарлық пәндерге ерекше қабілет танытты.
2. Тарихшы білімін С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде алды, бұл оқу орнына ол 1950-жылдардың ортасында түсті. Студенттік жылдары «жылымық» кезеңімен тұспа-тұс келіп, ғылымдағы идеологиялық қысымның біршама бәсеңдеген уақыты болды. Университеттік орта жас зерттеушінің сындарлы ойлау қабілетінің қалыптасуына ықпал етті.
3. Жоғары оқу орнын тәмамдағаннан кейін Турсынжан оқытушылық жолын бастап, Қазақстан тарихы кафедрасында ассистент болып еңбек етті. Педагогикалық қызмет ол үшін тек табыс көзі емес, жаңа ұрпаққа білім берудің мүмкіндігі болды. Студенттер оның күрделі тарихи үдерістерді түсінікті тілмен жеткізе алатын қабілетін жоғары бағалады.
4. Альы 1968 жылы XIX ғасырдағы қазақ ауылының әлеуметтік-экономикалық дамуына арналған кандидаттық диссертациясын сәтті қорғады. Зерттеу кең көлемді мұрағаттық материалдарға негізделіп, олардың едәуір бөлігі ғылыми айналымға алғаш рет енгізілді. Бұл жұмыс оның академиялық ортада өсуіне жол ашты.
5. 1982 жылы ғалым қазақтардың дәстүрлі шаруашылығына арналған іргелі еңбегі үшін докторлық дәрежеге ие болды. Диссертация негізінде жазылған монография бірнеше буын этнографтар мен тарихшылар үшін құнды еңбекке айналды. Автор жазба деректер мен далалық материалдарды ұштастыра отырып, кешенді тәсіл қолданды.
6. Турсынжан Альы 1985 жылдан 2005 жылға дейін, жиырма жыл бойы Қазақстан тарихы кафедрасын басқарды. Оның жетекшілігімен бұл бөлім ұлттық өткенді зерттеудің жетекші орталықтарының біріне айналды. Профессор көптеген жас ғалымды тәрбиелеп, олардың арасынан танымал мамандар шықты.
7. Зерттеушінің ғылыми қызығушылықтары орта ғасырлардан бастап жаңа және қазіргі заманға дейінгі кең хронологиялық кезеңді қамтыды. Ол қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы мен қоғамдық институттардың эволюциясына ерекше назар аударды. Мұндай ауқымды көзқарас ұзақ мерзімді тарихи заңдылықтарды анықтауға мүмкіндік берді.
8. Ғалымның қоғамдық қызметі қайта құру жылдарында басталды, сол кезде бұрын тыйым салынған тақырыптарды ашық талқылауға жол ашылды. Альы ұлттық мұраны насихаттаумен айналысқан мәдени-ағартушылық ұйымдарды құруға белсене қатысты. Ол қазақ тарихының күрделі беттерін объективті түрде көрсету қажеттігін үнемі атап өтті.
9. Турсынжан 1930-жылдары қуғын-сүргінге ұшыраған қазақ мәдениеті қайраткерлеріне деген қызығушылықты қайта жандандыру бастамашыларының бірі болды. Оның еңбегі арқасында ұмыт қалған жазушылардың, ақындардың және қоғам қайраткерлерінің тағдыры туралы материалдар жарық көрді. Бұл жұмыс тарихи әділеттілікті қалпына келтіруде үлкен рөл атқарды.
10. 1991 жылы Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін тарихшы отандық тарихты оқытудың жаңа тұжырымдамасын әзірлеу жөніндегі комиссияның мүшесі болды. Бұл жобаға қатысуы арқылы ол егемен мемлекеттің білім беру стандарттарын қалыптастыруға өз үлесін қосты. Ұсынған тәсілдері отансүйгіштік тәрбиені ғылыми объективтілікпен үйлестіруге бағытталды.
11. Турсынжан Альы екі жүзден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде монографиялар, мақалалар мен оқулықтардың авторы. Оның еңбектері бірнеше тілге аударылып, Қазақстаннан тыс жерлерде де кеңінен танылды. Әсіресе Ресей мен Орта Азия мұрағаттарындағы құжаттарға сүйенген зерттеулері жоғары бағаланды.
12. 1997 жылы ғалымға «Қазақстан Республикасының ғылымға еңбек сіңірген қайраткері» атағы берілді. Бұл марапат оның тарихи ғылымды дамытуға қосқан көпжылдық еңбегінің мойындалуы болды. Әріптестері профессордың ғылыми жетістіктерімен қатар, қарапайымдылығы мен жастарға әрдайым қолдау көрсетуге дайын қасиеттерін ерекше атап өтетін.
13. Альы көптеген халықаралық конференциялар мен симпозиумдарға қатысып, қазақстандық тарихи мектепті таныстырды. Оның баяндамалары терең талдаумен және дереккөздерге сүйенуімен ерекшеленді. Шетелдік ғалымдар оның білімдарлығын және ғылыми пікірталас жүргізудегі шеберлігін жоғары бағалады.
14. Ғалым қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ-орыс қатынастарын зерттеу болды. Ол бұл үдерістің күрделілігі мен қайшылықтарын көрсетіп, біржақты бағалаудан аулақ болуға тырысты. Мұндай теңгерімді көзқарас отаршылдық кезеңді ғылыми тұрғыдан тереңірек түсінуге жол ашты.
15. Турсынжан Альы мұражайлар мен мұрағаттармен тығыз байланыста болып, тарихи жәдігерлер мен құжаттарды анықтауға көмектесті. Оның кеңестері арқылы қазақ тарихына қатысты көптеген экспонаттар дұрыс атрибуцияланды. Мұражай қызметкерлері оны білімін аямай бөлісетін жан ретінде еске алады.
16. Профессор тарихи зерттеу әдіснамасына ерекше мән беріп, дереккөздердің әртүрлі түрін кешенді пайдалануды қолдады. Ол нақты материалмен жұмыс істеудің орнына тек теориялық тұжырымдарға әуестенуді сынға алды. Оның пікірінше, шынайы ғылым мұқият дерек талдауына негізделуі тиіс.
17. Өмірінің соңғы жылдарында ғалым қазақ мәдениетінің тарихына арналған жинақтаушы еңбек жазумен айналысты. Өкінішке қарай, денсаулығының нашарлауына байланысты бұл жоба аяқталмай қалды. Дегенмен сақталған қолжазбалар мен нобайлар мамандар үшін аса құнды болып отыр.
18. Турсынжан Альы ғылыми пікірталастарда принципшілдігімен және конъюнктураға бейімделмеуімен танылды. Ол өз көзқарасын негізді деп есептесе, ресми ұстанымға қайшы келсе де қорғаудан тайынбады. Бұл адалдығы әріптестерінің құрметіне ие болды, кейде мансабында қиындықтар да туғызды.
19. Академиялық қызметпен қатар, тарихшы бұқаралық ақпарат құралдарымен белсенді жұмыс істеп, тарихи мәселелер бойынша сарапшы ретінде пікір білдірді. Оның ойлары байыптылығымен және объективтілікке ұмтылуымен ерекшеленді. Журналистер күрделі тақырыптарды көпшілікке түсінікті етіп жеткізе алу қабілетін жоғары бағалады.
20. Альы бірнеше ғылыми қоғамдардың және тарихи журналдардың редакциялық алқаларының мүшесі болды. Бұл қызметі арқылы ол қазақстандық тарихи ғылымның дамуына ықпал етті. Жас зерттеушілердің еңбектерін жариялауға қолдау көрсетіп, олардың кәсіби жолының басталуына көмектесті.
21. Турсынжан Альы 2009 жылы өмірден өтті, артына бай ғылыми мұра мен шәкірттерінің ыстық ықыласын қалдырды. Қоштасу рәсіміне академиктерден бастап бұрынғы студенттерге дейін көптеген адам жиналды. Оның өмір жолы ғылым мен халқы үшін адал қызмет етудің айқын үлгісі болып қалды.

Турсынжан Альының мұрасы бүгінде де қазақстандық тарихи ойдың дамуына әсер етуде. Дереккөздерді мұқият зерттеу мен сыни талдауға негізделген әдіснамалық қағидаттары қазіргі зерттеушілер үшін өзекті. Ғалымның тұлғасы кәсіби біліктілік пен азаматтық ұстанымның ұштасуы қоғамға нақты пайда әкеле алатынын айқын көрсетеді. Оның есімі ғылыми еңбектерде ғана емес, шәкірттері мен әріптестерінің жүрегінде де сақталып келеді.