InfoRadar
Мазмұны
Біздің планетамыз тұрақты әрі үйреншікті болып көрінеді, бірақ оны қоршаған кеңістікте көзге көрінбейтін үдерістер үздіксіз жүреді. Адам оларды тікелей сезбейді, алайда дәл сол құбылыстар тіршілік үшін қолайлы жағдайды сақтап тұрады. Ғарыш кеңістігі зарядталған бөлшектер ағынымен толы. Сол ағындар атмосфераға және техникаға әсер етуі мүмкін. Осындай ықпалдан қорғайтын табиғи қалқан — Жердің магнит өрісі.
Магнит өрісі қалай түзіледі
Бұл құбылыстың көзі планетаның терең қабаттарында орналасқан. Сыртқы ядро балқыған темір мен никельден тұрады. Ол үнемі қозғалыста болады және айналу әсерінен күрделі ағындар түзеді.
Өрістің қалыптасуына ықпал ететін негізгі себептер:
- балқыған металдың ядро ішінде қозғалысы;
- планетаның өз осінен айналуы;
- электр тогын өткізетін заттардың болуы;
- терең қабаттардан келетін жылу ағындары.
Қозғалыстағы өткізгіш заттар электр тогын тудырады. Ал электр тогы магнит өрісін қалыптастырады. Осылайша Жерді қоршаған кең ауқымды магнитосфера пайда болады.
Магнитосфераның құрылысы және ерекшеліктері
Магнит өрісінің әсер ету аймағы магнитосфера деп аталады. Ол планетаны айнала қоршап, Күн желімен өзара әрекеттеседі. Зарядталған бөлшектер бұл қабатпен соқтығысып, бағытынан ауытқиды.
Оның негізгі сипаттамалары:
- Магниттік полюстердің болуы. Олар географиялық полюстермен дәл сәйкес келмейді. Уақыт өте келе олардың орны өзгереді.
- Радиациялық белдеулердің қалыптасуы. Бұл аймақтарда зарядталған бөлшектер ұсталып қалады. Олар жер бетіне тікелей әсерді әлсіретеді.
- Құрылымының біркелкі болмауы. Күнге қараған бетінде қабат сығылады. Қарама-қарсы жағында ол созылып, ұзын құйрық түзеді.
Мұндай пішін алып көпіршікке ұқсайды. Ол Жерді ғарыштық ықпалдан қорғайды.
Тіршілік үшін маңызы
Магнит өрісі өмір үшін аса маңызды қызмет атқарады. Егер ол болмағанда, Күн желі атмосфераны біртіндеп жұқартып жіберер еді. Мұндай жағдай су қорларының азаюына әкелуі мүмкін.
Қорғаныш рөлінің көріністері:
- зарядталған бөлшектердің бағытын өзгерту;
- атмосфераның сақталуына ықпал ету;
- тірі ағзаларды сәулеленуден қорғау;
- эволюцияға қолайлы орта қалыптастыру.
Марс планетасы бұл тұрғыда мысал бола алады. Оның ғаламдық магнит өрісі әлсіреген соң атмосферасы сиреді. Соның салдарынан өмірге қолайлы жағдай күрт төмендеді.
Полюстердің ауысуы және өзгерістер
Магнит өрісі тұрақты емес. Ғалымдар өткен дәуірлерде полюстердің орын ауыстырғанын анықтады. Бұл құбылыс инверсия деп аталады.
Осындай өзгерістердің кезеңдері:
- Кернеудің әлсіреуі. Өрістің қуаты біртіндеп төмендейді. Мұны арнайы өлшеу құралдары тіркейді.
- Аралық кезең. Полюстер жылжып, күрделі құрылым пайда болады. Осы уақытта кейбір аймақтарда аномалиялар байқалуы мүмкін.
- Жаңа бағыттың орнығуы. Инверсия аяқталған соң өріс қайта тұрақтанады. Планетадағы тіршілік жалғаса береді.
Мұндай өзгерістер жүздеген мың жылда бір рет орын алады. Олар ядро динамикасының табиғи бөлігі саналады.
Техника мен навигацияға әсері
Қазіргі технология магнит өрісімен тығыз байланысты. Компас оның бағыты арқылы бағдар береді. Сонымен қатар күн белсенділігі кезінде магниттік дауылдар техникаға ықпал етуі мүмкін.
Әсер ету факторлары:
- компас көрсеткішінің ауытқуы;
- күн жарқылдарының электроникаға ықпалы;
- навигациялық карталарды түзету қажеттілігі;
- ғарыштық ауа райын бақылау.
Сондықтан магнитосфераны зерттеу қауіпсіздік пен байланыс жүйелері үшін маңызды.
Жердің магнит өрісі терең қабаттардағы күрделі үдерістердің нәтижесі болып табылады. Ол ғарыштық сәулеленуді әлсірететін көрінбейтін қорғаныш қабат қалыптастырады. Осы құбылыс атмосфераны сақтап, тіршілікке жағдай жасайды. Полюстердің өзгеруі планетаның динамикалық табиғатын көрсетеді. Магнит өрісін түсіну Жердің бірегейлігін тереңірек бағалауға мүмкіндік береді.
