Әзірбайжан және жер энергиясы туралы 27 қызықты деректер

Жер бетінде кейде аяқ астындағы топырақтың өзі жанып тұрғандай көрінетін, су лайланып қайнап жатқандай көпіршитін, ал жартас жарықтарынан мәңгілік жалын тілдері атқылайтын орындар бар. Мұндай құбылыстар ежелден адамдарды ерекше әрі тылсым нәрсе ретінде өзіне тартқан — олар діни ғибадаттардың орталығына, аңыздардың бастауы мен әлемнің әр түкпірінен келген саяхатшылардың таңданысының нысанына айналған. Әзербайжан — жер қойнауындағы геологиялық белсенділік соншалықты әртүрлі, көзге көрінерлік әрі әсерлі түрде байқалатын әлемдегі санаулы мемлекеттердің бірі. Дәл осы ел адамзатқа алғашқы өнеркәсіптік мұнай өндіруді сыйлады, «мұнай астанасы» деген ұғымды қалыптастырды және бүгінге дейін көмірсутектер тарихы жер бетіне тікелей шығып жатқан аймақтардың бірі болып қала береді. Әйнек мұнараларымен танымал заманауи Бакудің сыртқы келбетінің артында миллиондаған жылдар бойы жиналған тектоникалық процестер энергиясына толы жер жатыр. Әзербайжанды оның ерекше геологиялық және энергетикалық тарихы арқылы таныстыратын жиырма жеті дерекпен танысуды ұсынамыз.

1. Әзербайжан Апшерон түбегінде және Каспий теңізі маңындағы өңірлерде орналасқан — бұл әлемдегі мұнай мен газға ең бай аумақтардың бірі. Мұнда көмірсутектер жер бетіне соншалықты жақын орналасқандықтан, кейбір жерлерде мұнай ешқандай бұрғылаусыз-ақ топырақтан өздігінен шығып жатады. Геологиялық құрылымның осы ерекшелігі елдің тағдырын мыңдаған жыл бойы айқындап келді.
2. Қазіргі Әзербайжан аумағында от бірнеше мың жыл бойы үздіксіз жанып келеді — бұл метафора емес, нақты факт. Апшерон түбегіндегі табиғи газдың жер бетіне шығуы найзағай немесе кездейсоқ ұшқын әсерінен тұтанып, адамның ешқандай араласуынсыз жалынды сақтап отырған. Марко Поло, араб географтары және антикалық тарихшылар бұл жердегі «мәңгілік оттар» туралы көптеген сипаттамалар қалдырған.
3. «Әзербайжан» атауы ежелгі парсы тіліндегі «Атропатена» сөзінен шыққан деген болжам бар, ол «отпен қорғалған» немесе «қасиетті оттар елі» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау ежелгі заманда өңірге келген адамдарды таңғалдырған табиғи газ шығуларымен тікелей байланысты. От аспанның ерекше белгісі ретінде қабылданып, дәл осы жерде зороастризм дініндегі қасиетті жалынға табыну кең тараған.
4. Баку маңындағы Атешгях от храмы табиғи газдың шығуына көрсетілген діни құрметтің бірегей куәсі болып табылады. Зороастризм дінін ұстанушылар, кейіннен Үндістаннан келген индуистік қажылар ғасырлар бойы осы жерге келіп, жанып тұрған алаулардың айналасына дұға жасайтын шағын ғибадат бөлмелерін тұрғызған. Бүгінде Атешгях ашық аспан астындағы мұражай және елдегі ең танымал туристік орындардың бірі болып саналады.
5. Янардаг — «жанып тұрған тау» — Бакудің солтүстігіндегі төбе беткейіндегі табиғи газ шығатын орын, мұнда жалын ешқандай сыртқы жанармайсыз үздіксіз жанып тұрады. От жартастың бүкіл бойымен лапылдап, ғалымдарды да, саяхатшыларды да таңғалдырған көрініс жасайды. Марко Поло XIII ғасырда Шығысқа жасаған сапары туралы жазбаларында осындай құбылыстарды атап өткен.
6. Әлемдегі алғашқы өнеркәсіптік мұнай ұңғымасы дәл осы Апшерон түбегінде 1846 жылы бұрғыланған — бұл Пенсильваниядағы әйгілі Дрейк ұңғымасынан он үш жыл бұрын болған. Баку губерниясы аумағында жұмыс істеген ресейлік инженерлер мұнайды өнеркәсіптік жолмен өндіру үшін механикалық бұрғылауды АҚШ-та қолданылғаннан әлдеқайда ерте пайдаланған. Бұл факт ұзақ уақыт бойы америкалық мұнай тарихының көлеңкесінде қалып, тек соңғы онжылдықтарда кеңінен мойындалды.
7. XIX ғасырдың соңына қарай Баку әлемдегі барлық мұнайдың шамамен жартысын өндірді — бұл бірнеше жүз мың тұрғыны бар өңір үшін таңғаларлық нәтиже болды. Мұнай бумы қалаға бүкіл әлемнен капитал тартты — мұнда Нобель ағайындылары, Ротшильдтер әулеті және көптеген ірі инвесторлар жұмыс істеді. Бірнеше онжылдық ішінде провинциялық сауда қаласы планетадағы ең бай орталықтардың біріне айналды.
8. Нобель ағайындылары — Роберт пен Людвиг — Баку мұнай өнеркәсібінің дамуына Швеция мен Ресейдегі қызметтерінен кем емес үлес қосты. Олар мұнайды тасымалдау үшін құбыр жүйесін алғаш қолданды, әлемдегі алғашқы мұнай танкері «Зороастрды» салды және өңірдегі ең ірі мұнай компаниясын құрды. Бакудегі операциялардан түскен табыс кейін Нобель сыйлығын тағайындауға жұмсалған капиталдың бір бөлігіне айналды.
9. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Апшерон түбегі мыңдаған мұнай мұнараларымен көмкерілген еді. Сол кезеңнің фотосуреттерінде көкжиек ағаш және металл құрылымдардың орманына ұқсап көрінеді, ал мұнай иісі жағалаудан ондаған километр қашықтықта сезілген. Бұл көрініс бір жағынан өнеркәсіптік қуаттың символы болса, екінші жағынан болашақ экологиялық мәселелердің белгісі болды.
10. Әзербайжандағы лай жанартаулары — жер шарындағы ең ерекше геологиялық құбылыстардың бірі. Ел аумағында және Каспий теңізінің оған жақын бөлігінде шамамен 400 лай жанартауы орналасқан — бұл әлемнің кез келген басқа өңірінен көп. Олар жер қойнауынан су, газ және ұсақ тау жыныстары қоспасын шығарып, үнемі өзгеріп тұратын ландшафт қалыптастырады.
11. Баку маңындағы Локбатан лай жанартауы соңғы ғасырларда бірнеше рет күшті атқылаулар жасап, жүздеген метр биіктікке дейін жалын шығарған. Жанып тұрған газ бен қызған лай бұл құбылыстарды ондаған километр қашықтықтан көруге мүмкіндік берген. Жергілікті тұрғындар мұндай оқиғаларды белгі ретінде қабылдап, тарихи шежірелерде тылсым құбылыс ретінде сипаттаған.
12. Лай жанартаулары жер қойнауындағы мұнай мен газдың бар екенінің табиғи көрсеткіші болып саналады. Әдетте олардың болуы көмірсутектердің терең қабаттарда орналасқанын білдіреді. Геологтар мұнай кен орындарын болжау үшін осы құрылымдардың орналасуын және белсенділігін пайдаланады.
13. Каспий теңізі — Әзербайжан аумағының көп бөлігі орналасқан су айдыны — планетадағы ең үлкен тұйық су қоймасы болып табылады. Оның түбі мұнай мен газдың орасан зор қорларын сақтайды, оларды игеру кеңес дәуірінде басталған. Каспий теңізінің ортасындағы «Мұнай тастары» платформасы кеңестік мұнай инженериясының символына айналды.
14. «Мұнай тастары» — әлемдік мұнай өндіру тарихындағы ерекше нысан. Каспий теңізінің ортасында металл эстакадаларға салынған бұл жасанды қала 1949 жылы тұрғызылды және гүлденген кезеңінде бірнеше мың тұрғыны болды. Кешендегі жолдар мен өткелдердің жалпы ұзындығы 300 километрден асты, ал оның аумағында тұрғын үйлер, дүкендер, кинотеатр және тіпті ағаш отырғызылған саябақ болды.
15. Әзербайжан мұнаймен қатар табиғи газдың да ірі қорларына ие — Каспий теңізіндегі «Шах Дениз» кен орны әлемдегі ең ірі газ қорларының бірі болып саналады. 1999 жылы ашылған бұл кен орны Оңтүстік газ дәлізін салуға негіз болды — бұл құбыр жүйесі Әзербайжан газын Еуропаға жеткізеді. Осы маршрут Еуропаның энергетикалық қауіпсіздік картасын айтарлықтай өзгертті.
16. Ұзындығы шамамен 1768 километр болатын Баку — Тбилиси — Джейхан мұнай құбыры әлемдегі ең ұзын мұнай құбырларының бірі болып табылады. Ол Әзербайжан кен орындарын Түркиядағы Жерорта теңізі жағалауындағы Джейхан портымен байланыстырады және Ресей аумағын айналып өтеді. 2006 жылы іске қосылған бұл құбыр аймақтағы энергетикалық геосаясатты түбегейлі өзгертті.
17. Дәстүрлі көмірсутектерден бөлек, Әзербайжан жаңартылатын энергия көздері бойынша да айтарлықтай әлеуетке ие, әсіресе жел және күн энергиясы саласында. Апшерон түбегінің күшті желдері ортағасырлық авторларға да белгілі болған, олар Бакуді «желдер қаласы» деп атаған. Ел мұнайға деген ұзақ мерзімді сұраныстың төмендеуі мүмкін екенін ескере отырып, «жасыл» энергетиканы дамытуға күш салуда.
18. Әзербайжан мұнайшылары XIX ғасырдың өзінде кейін бүкіл әлем үшін өзекті болған мәселені бастан өткерді — мұнай өнімдерімен топырақ пен судың ластануы. Апшерон түбегі бүгінге дейін ғасырлық қарқынды өндірістің іздерін сақтап отыр, ал оның жерін қалпына келтіру елдегі ең ірі экологиялық міндеттердің бірі саналады. 1990-жылдардан бастап мыңдаған гектар жерді тазарту бағдарламалары жүзеге асырылып келеді.
19. Баку — әлемдік мұхит деңгейінен төмен орналасқан санаулы астаналардың бірі. Қаланың биіктігі шамамен минус 28 метр. Бұл Каспий теңізінің басқа теңіздер мен мұхиттарға қарағанда әлдеқайда төмен орналасуымен түсіндіріледі.
20. Бакудің ортағасырлық Ескі қаласы — Ичери-шехер — ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілген және өңірдің энергетикалық тарихымен тығыз байланысты көптеген тарихи іздерді сақтап отыр. Қыз мұнарасы мен Ширваншахтар сарайы жергілікті ракушечник тастан салынған — бұл жыныс органикалық қалдықтардан тұрады және мұнай қабаттарының пайда болуымен байланысты.
21. XIX ғасырдың соңындағы мұнай байлығы Бакуде ерекше сәулет құбылысын — «мұнай модерні» деп аталатын стильді қалыптастырды. Байыған өнеркәсіпшілер сәнді сарайлар салу үшін Варшавадан, Петербургтен және Батыс Еуропадан сәулетшілер шақырған. Сол кезеңдегі Бакуді Париж және Монте-Карломен салыстырған.
22. Әзербайжан — мугам деп аталатын ерекше музыкалық жанрдың отаны. Бұл жанр ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілген. Мұнайдан түскен табыстар XIX–XX ғасырларда мәдениет пен өнердің дамуына экономикалық негіз қалады.
23. Әзербайжан мұнай өнеркәсібі әлемге көптеген инженерлік жаңалықтар сыйлады. Роторлық бұрғылау, мұнай танкерлері, құбыр арқылы тасымалдау және теңіз шельфінде өндіру алғаш рет дәл осы өңірде қолданылды.
24. Апшерон түбегінде табиғи асфальт көлдері кездеседі — бұл жартылай қатты көмірсутектердің жер бетіне шығуы нәтижесінде пайда болған ерекше ландшафт. Жергілікті тұрғындар табиғи асфальтты кемелерді су өткізбейтін ету, шатыр жабу және отын ретінде қолданған.
25. Әзербайжан ұзақ мерзімді стратегияның бір бөлігі ретінде сутегі энергетикасына инвестиция салуда. Мемлекеттік SOCAR компаниясы еуропалық серіктестермен бірге жаңартылатын энергия көздері негізінде «жасыл» сутегі өндіру жобаларын әзірлеуде.
26. Әзербайжанның жер асты термалды сулары ғасырлар бойы емдік мақсатта пайдаланылып келеді. Нахчыван өңіріндегі минералдарға бай ыстық бұлақтар орта ғасырларда-ақ саяхатшыларды өзіне тартқан.
27. Әзербайжан тәуелсіздік алғаннан кейін ірі халықаралық мұнай келісімдерін жасаған алғашқы посткеңестік мемлекеттердің бірі болды. 1994 жылы қол қойылған «Ғасыр келісімі» Каспий теңізіндегі кен орындарын игеруге жол ашты және елдің геосаяси жағдайын түбегейлі өзгертті.

Әзербайжан — тарихы, мәдениеті және геосаяси маңызы жер қойнауынан шыққан энергиямен тығыз байланысты мемлекеттердің ерекше мысалы. Мұнай байлығы ел үшін бір мезгілде әрі сый, әрі сынақ болды — ол өркендеудің көзі де, экологиялық мәселелердің себебі де болды. Бүгінгі басты міндет — осы ресурстық әлеуетті әртараптандырылған және тұрақты экономика құруға бағыттау. Әзербайжан тәжірибесі тек осы ел үшін ғана емес, табиғи ресурстарға сүйеніп дамып жатқан көптеген мемлекеттер үшін маңызды үлгі болып табылады.