Қар көшкіні туралы 32 қызықты деректер

Таулар ежелден-ақ өзінің сұлулығымен, асқақтығымен және еркіндік сезімін сыйлайтын табиғатымен адамдарды қызықтырып келеді. Алайда көркем көріністердің арасында айтарлықтай қауіп төндіретін табиғи құбылыстар да кездеседі. Биік таулы аймақтардағы ең қуатты әрі кең таралған үдерістердің бірі — қар көшкіні. Қардың алып массалары санаулы секундтың ішінде қозғалысқа келіп, үлкен қашықтықтарды еңсере алады. Осындай құбылыстарды зерттеу тау табиғатын тереңірек түсінуге ғана емес, адам өмірін сақтауға да көмектеседі. Төменде қар көшкіндері мен олардың ерекшеліктері туралы қызықты деректер берілген.

1. Қар көшкіні — ауырлық күшінің әсерінен тау беткейімен төмен қарай жылдам қозғалатын қар массасы. Кейде қармен бірге мұз, тастар және ағаш қалдықтары да бірге сырғиды.
2. «Лавина» термині сырғу немесе құлау ұғымымен байланысты көне латын сөзінен шыққан. Кейін бұл атау таудағы қар опырылымдарын сипаттау үшін қолданыла бастады.
3. Мұндай табиғи құбылыс әлемнің көптеген тау жүйелерінде кездеседі. Ол Альпіде, Гималайда, Анд тауларында, Кавказда және басқа өңірлерде жиі байқалады.
4. Әрбір қарлы беткей көшкін тудыра бермейді. Ең қауіпті болып еңісі шамамен 30 пен 45 градус аралығындағы учаскелер саналады.
5. Қар массасының қозғалу жылдамдығы кейде сағатына 300 километрден асады. Мұндай жағдайда одан қашып құтылу іс жүзінде мүмкін емес.
6. Кейбір көшкіндер бірнеше километр қашықтықты еңсере алады. Бұл көрсеткіш жер бедеріне және қар көлеміне байланысты болады.
7. Қар қабатының қалыңдығы әрдайым қауіптілік деңгейін анықтамайды. Кейде салыстырмалы түрде жұқа қабаттың өзі сырғып кетуі мүмкін.
8. Қатты қар жауу көшкін қаупін айтарлықтай арттырады. Өйткені жаңа түскен қар бұрынғы қабатпен әрдайым берік байланыса бермейді.
9. Кенеттен жылыну да көшкіннің пайда болуына себеп болуы мүмкін. Температураның көтерілуі қар түйіршіктері арасындағы байланысты әлсіретеді.
10. Жел қауіпті аймақтардың қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Ол қарды бір жерден екінші жерге тасымалдап, тұрақсыз үйінділер түзеді.
11. Құрғақ және ылғалды көшкіндер болады. Әр түрдің қозғалу жылдамдығы мен құрылымы әртүрлі болады.
12. Құрғақ көшкіндер әдетте жоғары жылдамдықпен қозғалады. Олар көбінесе қуатты қар бұлтының пайда болуымен қатар жүреді.
13. Ылғалды көшкіндер баяуырақ қозғалғанымен, олардың массасы өте үлкен болады. Сондықтан мұндай құбылыстардың қирату күші де жоғары.
14. Кей жағдайларда көшкінге адамның әрекеті себеп болуы мүмкін. Шаңғышылар, альпинистер немесе сноубордшылар қар қабатының тұрақтылығын байқамай бұзып жібереді.
15. Қатты дыбыс өздігінен көшкін тудыра бермейді. Айқай немесе шу бірден қар көшкінін бастайды деген түсінік көбіне асыра айтылған.
16. Мамандар қауіптілік деңгейін бағалау үшін арнайы шкалаларды пайдаланады. Олар қар массасының сырғу ықтималдығын анықтауға көмектеседі.
17. Көптеген таулы мемлекеттерде арнайы көшкін қызметтері жұмыс істейді. Олардың мамандары беткейлердің жағдайын тұрақты түрде бақылап отырады.
18. Кейбір өңірлерде қауіпті учаскелер әдейі атқыланады. Басқарылатын көшкіндер ірі апаттардың алдын алуға мүмкіндік береді.
19. Қазіргі заманғы болжамдар метеорологиялық деректерге сүйеніп жасалады. Ғалымдар температураны, желдің күшін және жауын-шашын көлемін талдайды.
20. Арнайы көшкін датчиктері құтқарушыларға зардап шеккендерді іздеуге көмектеседі. Мұндай құрылғылар адамды аман алып қалу мүмкіндігін арттырады.
21. Қар астында қалған адамдардың басым бөлігі ауа жетіспеуінен көз жұмады. Сондықтан іздестіру жұмыстарының жылдамдығы шешуші маңызға ие.
22. Құтқарылу ықтималдығы алғашқы минуттарда ең жоғары деңгейде болады. Уақыт өткен сайын аман қалу мүмкіндігі азая береді.
23. Қалың қардың астында адам жоғары бағытты анықтай алмай қалуы мүмкін. Бұл кеңістіктегі бағдардың жоғалуымен байланысты.
24. Қауіпсіздікті арттыру үшін туристер ауа жастықшалары бар арнайы рюкзактарды пайдаланады. Олар адамның қар бетіне жақынырақ қалуына көмектеседі.
25. Ең ірі көшкіндер миллиондаған тонна қарды жылжыта алады. Олардың энергиясы ауқымды табиғи апаттардың қуатымен салыстырылады.
26. Мұндай құбылыстар ағаштарды тамырымен қоса жұлып кетуі мүмкін. Кейде олар ғимараттарды, жолдарды және инженерлік нысандарды қиратады.
27. Тарихта көшкіндердің шағын елді мекендерді толықтай жойып жіберген жағдайлары кездескен. Мұндай оқиғалар көбіне биік таулы өңірлерде болған.
28. Кейбір жануарлар қар массасының қозғалысына дейін қоршаған ортадағы өзгерістерді сезе алады деген болжам бар. Алайда бұл мәселе әлі де зерттелу үстінде.
29. Қар көшкіндерін әртүрлі мамандық иелері зерттейді. Олардың қатарында географтар, метеорологтар, физиктер және инженерлер бар.
30. Заманауи технологиялар беткейлерді жерсеріктер мен ұшқышсыз аппараттар арқылы бақылауға мүмкіндік береді. Бұл қауіпті аймақтарды дер кезінде анықтауға көмектеседі.
31. Климаттың өзгеруі көшкін белсенділігінің сипатына әсер етуі мүмкін. Кейбір өңірлерде олардың жиілігі мен қалыптасу жағдайлары өзгеріп жатқаны байқалады.
32. Ғылымның дамуына қарамастан, қар көшкіндері әлі де ең болжауға қиын табиғи құбылыстардың бірі болып қала береді. Сондықтан оларды зерттеу қауіпсіздік қызметтері мен ғылым үшін маңызды бағыт болып саналады.

Қар көшкіндері тауларда жүретін табиғи үдерістердің қаншалықты қуатты екенін айқын көрсетеді. Оларды зерттеу климаттың, жер бедерінің және қар жамылғысының өзара байланысын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Технологиялардың дамуы мамандарға қауіпті дәлірек бағалап, адамдарды қорғаудың жаңа тәсілдерін жасауға жағдай туғызуда. Соған қарамастан табиғатқа құрметпен қарау және қауіпсіздік ережелерін сақтау таулы аймақтарға баратын әрбір адам үшін маңызды болып қала береді.