Адамдар өсімдіктерді қашан қолға үйрете бастады?

Жинаушылықтан егіншілікке көшу адамзат тарихындағы ең маңызды бетбұрыстардың бірі болып табылады — бұл оқиға тек азық табу тәсілін ғана емес, әлеуметтік құрылымды, демографияны және тұтас өркениеттің келбетін түбегейлі өзгертті. Жүздеген мың жылдар бойы біздің ата-бабаларымыз табиғаттың өзі ұсынған нәрселерге толық тәуелді болды — жидектер, тамырлар, дәндер мен жемістер олар өскен жерде жиналды, олардың пайда болуына адамның ешқандай қатысуы болмады. Бір сәтте біреу алғаш рет әдейі тұқымды жерге отырғызып, кейін сол жерге қайта оралып өнім жинаған кез — бұл екі түрлі дәуірдің арасындағы шекара болды. Бұл өзгеріс бір сәтте бола салған жоқ — ол мыңдаған жылдарға созылып, Жердің бірнеше аймағында бір-бірінен тәуелсіз түрде өтті. Бұл процесті қалпына келтіру қазіргі археология, өсімдік генетикасы және палеоботаниканың ең қызықты міндеттерінің біріне айналды.

Өсімдіктерді қолға үйрету деген не

Хронология туралы айтпас бұрын, алдымен «қолға үйрету» ұғымының нақты мәнін түсіну маңызды. Бұл процесс жабайы өсімдіктерді жай ғана қоршалған жерде өсірумен шектелмейді.

Қолға үйрету — бұл ұзақ эволюциялық процесс, оның барысында өсімдік адам таңдауының қысымы әсерінен егіншілікке пайдалы белгілерді иеленеді, бірақ табиғи ортада өздігінен тіршілік ету қабілетін жоғалта бастайды. Мысалы, масағы нәзік бидай жел соққанда дәндерін шашып жібереді — бұл табиғи жағдайда таралу үшін өте тиімді, алайда егін жинау үшін жарамсыз. Дәл осы себепті адамдар байқамай-ақ масағы берік өсімдіктерді таңдады — осылайша алғашқы қолға үйретілген сорттар пайда болды.

Қолға үйретілген өсімдіктің жабайы арғы тегімен салыстырғандағы негізгі белгілері мыналар:

• тұқымның табиғи таралу механизмдерінің жоғалуы — масақ өздігінен шашылмайды, бұршақ қауашағы өздігінен жарылмайды;
• жемістердің, дәндердің немесе түйнектердің көлемінің ұлғаюы — ең өнімді дараларды ғасырлар бойы іріктеу нәтижесі;
• қорғаныс қасиеттерінің әлсіреуі — тікенектердің, ащы заттардың, қатты қабықтардың жойылуы немесе азаюы;
• бір мезгілде пісу — өсімдіктегі барлық өнім шамамен бір уақытта жетіледі, бұл жинауды жеңілдетеді;
• адамның көмегінсіз өмір сүру қабілетінің төмендеуі.

Дәл осы белгілер палеоботаниктерге мыңдаған жыл бұрынғы көмірленген дәндер арқылы да мәдени өсімдіктерді жабайы түрлерден ажыратуға мүмкіндік береді.

Алғашқы орталық — Құнарлы жартыай

Өсімдіктерді қолға үйретудің ең ерте және жақсы зерттелген дәлелдері тарихшылар Құнарлы жартыай деп атайтын аймақтан табылған. Бұл қазіргі Израиль мен Палестинадан бастап Сирия мен Түркия арқылы Ирак пен Иранға дейін созылатын доға тәрізді аймақ.

Шамамен 10 500–10 000 жыл бұрын дәл осы жерде археологтар «неолиттік революция» деп атайтын процесс басталды. Дәл осы аймақта бүгінгі күнге дейін адамзатты асырап отырған алғашқы мәдени өсімдіктер қолға үйретілді.

Құнарлы жартыайдағы алғашқы мәдени өсімдіктер «негіз қалаушы жиынтық» деп аталатын сегіз түрден тұрды.

1. Бірдәнді бидай — қарапайым бидай түрі — шамамен 10 000 жыл бұрын қазіргі Түркияның оңтүстік-шығысындағы Қарака-Даг тауы маңында қолға үйретілді. Қазіргі мәдени бірдәнді бидай сорттарының генетикалық талдауы олардың бір ғана шығу орталығы болғанын таңғаларлық дәлдікпен көрсетеді. Бұл қорытынды жабайы популяциялардың геномдарын Құнарлы жартыайдың әртүрлі бөліктерінен алынған үлгілермен салыстыру арқылы жасалған — дәл осы түрік популяциясы барлық мәдени формалардың ең жақын туысы болып шыққан.
2. Қосдәнді бидай — полба — шамамен сол кезеңде және сол аймақта қолға үйретілген. Бұл дақыл жоғары өнімділігімен және құрғақшылыққа төзімділігімен ерекшеленді, сондықтан Таяу Шығыстың алғашқы егіншілері үшін аса маңызды болды. Кейіннен дәл осы полба жабайы шөптермен будандасу арқылы қазіргі жұмсақ бидайдың негізіне айналды, ал ол бүгінгі таңда әлемдік нан өндірісінің басты дақылы болып табылады.
3. Арпа шамамен 10 000 жыл бұрын қолға үйретілген және, мүмкін, Құнарлы жартыайдың бірнеше бөлігінде тәуелсіз түрде пайда болған. Бұл дақыл өте төзімді әрі қарапайым болып шықты, сондықтан Таяу Шығыстан бастап Орталық Азияға, Эфиопияға және Еуропаға дейін кең тарады. Арпа тек нан дайындаудың ғана емес, адамзат тарихындағы алғашқы сыра жасаудың да негізіне айналды — осы дақылдан сыра өндірудің ең көне дәлелдері шамамен б.з.д. 5 000 жылға жатады.
4. Жасымық, бұршақ, ноқат және ащы вика — «негіз қалаушы жиынтықтың» бұршақ тұқымдас дақылдары — шамамен 9 000–8 500 жыл бұрын қолға үйретілген. Олардың маңызы ерекше болды — олар егіншілердің рационын ақуызбен толықтырды, өйткені дәнді дақылдарда ақуыз жеткіліксіз еді. Сонымен қатар бұл өсімдіктердің тамырларындағы түйнек бактериялары атмосфералық азотты байланыстырып, топырақты байытты, бұл дәнді және бұршақ дақылдарын алмастырып өсіруді агрономия пайда болмай тұрып-ақ тиімді етті.
5. Зығыр шамамен 9 000 жыл бұрын қолға үйретілген және бір мезгілде май мен талшық көзі ретінде пайдаланылған. Зығыр тұқымдары бағалы тағамдық май берді, ал оның сабағы маталар тоқуға арналған талшыққа өңделді. Дәл осы зығыр матасы Таяу Шығыс пен Египет халықтарының алғашқы өсімдік негізіндегі киімі болды.

Бұл жерде өсімдіктердің өзі ғана емес, осы білімнің таралу жылдамдығы да маңызды. Құнарлы жартыайдан шыққан егіншілік Еуропаға шамамен 4 000 жылда жетті — таралу жылдамдығы жылына шамамен бір километр болды, бұл егіншілікпен айналысқан халықтардың көшу қарқынымен сәйкес келеді.

Тәуелсіз қолға үйрету орталықтары

Таяу Шығыс алғашқы орталық болғанымен, өсімдіктерді қолға үйрету тек осы аймақта ғана пайда болған жоқ. Қазіргі генетикалық зерттеулер бұл процесс Жердің бірнеше аймағында бір-бірінен тәуелсіз түрде жүргенін дәлелдеді.

Егіншіліктің тәуелсіз пайда болған негізгі орталықтары мыналар:

• Қытай — күріш шамамен 9 000–8 000 жыл бұрын Янцзы өзенінің аңғарында қолға үйретілген, ал тары сол кезеңде Хуанхэ алабында пайда болған;
• Жаңа Гвинея — қант қамысы мен таро шамамен 9 000–7 000 жыл бұрын аралдың таулы аймақтарында өсірілген;
• Орталық Мексика — жүгері шамамен 9 000 жыл бұрын Бальсас өзенінің аңғарында теосинте деп аталатын жабайы өсімдіктен шыққан;
• Перу мен Боливия — картоп, киноа және бұрыштың көптеген түрлері шамамен 8 000–7 000 жыл бұрын Анд тауларында өсірілген;
• Батыс Африка — сорго, інжу тары және африкалық күріш шамамен 5 000–4 000 жыл бұрын басқа орталықтардан тәуелсіз түрде қолға үйретілген.

Жер шарының әртүрлі бөліктерінде егіншіліктің қатар пайда болуы бұл құбылыстың кездейсоқ жаңалық емес, адамзат қоғамының белгілі бір даму деңгейінің заңды нәтижесі екенін көрсетеді. Соңғы мұз дәуірінің аяқталуымен байланысты климаттың жылынуы және атмосферадағы көмірқышқыл газының артуы егіншілік үшін қолайлы жағдайлар туғызды.

Күріш пен тары — Шығыс Азия жолы

Қытайдағы егіншілік Таяу Шығыстан тәуелсіз түрде дамып, адамзат үшін аса маңызды дақылдарды берді. Күріштің генетикасы оның шығу тарихын жоғары дәлдікпен қалпына келтіруге мүмкіндік берді.

Жабайы күріш Oryza rufipogon шамамен 9 000–8 000 жыл бұрын Янцзы өзенінің атырауында қолға үйретілді. Б.з.д. 7 000 жылға қарай Хэмуду аймағында дамыған күріш өсіруші қауымдар қалыптасты, олар дәндер, сабан қалдықтары және ауылшаруашылық құралдары түріндегі бай археологиялық іздер қалдырды. Кейін күріш өсіру Оңтүстік-Шығыс Азияға, Үндістанға таралып, ақырында әлемнің тропиктік және субтропиктік аймақтарын қамтыды.

Қытайдың солтүстігі әлемге мүлде басқа дақылды берді — тары. Күріштен айырмашылығы, ылғалды орта талап ететін бұл дақыл құрғақ лёсс үстірттеріне жақсы бейімделген. Дәл осы екі орталық — оңтүстіктегі күріш және солтүстіктегі тары — Қытай тағам мәдениетінің алуан түрлілігінің негізін қалады.

Жүгері — қолға үйретудің ерекше мысалы

Барлық мәдени өсімдіктердің ішінде жүгерінің тарихы өзгеріс ауқымы тұрғысынан ең таңғаларлықтарының бірі болып табылады. Оның жабайы арғы тегі мен қазіргі сорттарының айырмашылығы соншалықты үлкен, ұзақ уақыт бойы ғалымдар олардың туыстығын анықтай алмады.

Жүгерінің жабайы арғы тегі — теосинте — қазіргі жүгері собығына мүлде ұқсамайды. Теосинтенің масағында небәрі 5–12 ұсақ әрі қатты қабықпен қапталған дән болады, ал қазіргі жүгеріде жүздеген жұмсақ дәндер ірі собықта орналасады. Мұндай түбегейлі өзгеріс бірнеше мың жыл бойы бағытталған іріктеу нәтижесінде пайда болды.

Генетикалық зерттеулер жүгерінің шығу орны мен уақытын жоғары дәлдікпен анықтады:

• шығу орталығы — Оңтүстік Мексикадағы Бальсас өзенінің аңғары — жабайы теосинте популяцияларының геномдарын салыстыру арқылы анықталған;
• қолға үйретілу уақыты — шамамен 9 000 жыл бұрын — археологиялық үлгілерден алынған ежелгі ДНҚ талдауы негізінде белгіленген;
• бастапқы қолданылуы — кейбір зерттеулерге сәйкес, алдымен сабақ шырынынан қант алу үшін пайдаланылған, ал дәндерін тағам ретінде қолдану кейінірек басталған;
• Солтүстік және Оңтүстік Америкаға таралуы бірнеше мың жылға созылып, әртүрлі климаттық аймақтарға бейімделген жаңа формалардың пайда болуымен қатар жүрді.

Еуропалықтар Америкаға келгеннен кейін жүгері бірнеше ғасыр ішінде бүкіл әлемге таралып, бүгінгі күні бидай мен күріштен кейінгі үшінші ең маңызды астық дақылына айналды.

Өсімдіктерді қолға үйрету — бүгінгі күнге дейін жалғасып келе жатқан процесс: қазіргі селекция мен гендік инженерия осы үдерістің технологиялар арқылы жеделдетілген жалғасы болып табылады. Алғашқы мәдени өсімдіктердің қалай және қай жерде пайда болғанын түсіну тек тарихи қызығушылық қана емес — бұл біздің дақылдарымыздың жабайы туыстарының генетикалық әртүрлілігін сақтауға жол ашады. Бұл жабайы түрлер өзгермелі климат жағдайында аурулар мен құрғақшылыққа төзімділіктің көзі бола алады. Бидай, күріш және жүгерінің жабайы арғы тектері өз геномдарында миллиондаған жылдар бойы қалыптасқан шешімдерді сақтайды — сондықтан оларды сақтау тек ғылыми қызығушылық емес, адамзаттың азық-түлік қауіпсіздігі үшін нақты қажеттілік болып табылады.