Ай қашан пайда болды?

Түнгі аспан адамзатты мыңдаған жылдар бойы таңғалдырып келеді. Аспан денелерінің ішінде Ай ерекше орын алады, өйткені ол Жерге ең жақын орналасқан ғарыштық нысан болып саналады. Оның әсері тек астрономия саласында ғана емес, табиғатта да байқалады, себебі серік мұхиттағы тасу мен қайту құбылыстарына ықпал етеді. Алайда Айдың нақты қашан пайда болғаны туралы сұрақ ұзақ уақыт бойы ғылыми пікірталастардың тақырыбы болды. Тек заманауи зерттеу әдістерінің дамуы ғалымдарға бұл құпияның шешіміне жақындауға мүмкіндік берді. Қазіргі кезде миллиардтаған жыл бұрын болған оқиғалардың жеткілікті дәрежеде негізделген ғылыми көрінісі қалыптасқан.

Айдың жасы қанша

Қазіргі ғылыми бағалаулар бойынша Ай шамамен 4,5 миллиард жыл бұрын қалыптасқан. Бұл оқиға Күн жүйесі мен Жердің пайда болуынан көп ұзамай кейін орын алған.

Серіктің жасы ғарыштық экспедициялар барысында жеткізілген тау жыныстары үлгілерін зерттеу арқылы анықталады. Қосымша мәліметтер метеориттерді талдау және Күн жүйесінің ерте кезеңдерін компьютерлік модельдеу нәтижесінде алынады.

Осылайша Айды Жердің құрдасы деуге болады.

Бұрын қандай пайда болу теориялары ұсынылған

Заманауи зерттеулерге дейін ғалымдар Айдың шығу тегі туралы бірнеше түрлі болжам ұсынды. Олардың әрқайсысы оның құрылысы мен қозғалысының ерекшеліктерін түсіндіруге тырысты.

Ең танымал теориялар мыналар болды:

• қармап алу теориясы бойынша Ай Күн жүйесінің басқа бөлігінде қалыптасқан. Кейін Жердің тартылыс күші оны өзіне тартып, орбитада ұстап қалған деп есептелді. Алайда бұл нұсқа екі аспан денесінің химиялық құрамындағы ұқсастықтарды толық түсіндіре алмады;
• бірлесіп қалыптасу болжамы Жер мен Айдың бір газды-шаңды бұлттан бір мезгілде пайда болғанын алға тартты. Бұл идея ұзақ уақыт бойы танымал болды. Дегенмен серіктің кейбір құрылымдық ерекшеліктері мұндай түсінікке сәйкес келмеді;
• бөлініп шығу теориясы бойынша жас Жердің бір бөлігі ажырап шығып, кейін Айға айналған. Бұл болжамның қызықты жақтары болғанымен, ол да барлық ғылыми деректерді толық түсіндіре алмады.

Уақыт өте келе жиналған мәліметтер әлдеқайда күрделі түсіндіру қажет екенін көрсетті.

Алып соқтығысу гипотезасы

Қазіргі кезде мамандардың басым бөлігі алып соқтығысу теориясын қолдайды. Осы модель бойынша шамамен 4,5 миллиард жыл бұрын жас Жер ірі аспан денесімен соқтығысқан.

Ғалымдардың пайымдауынша, бұл нысан көлемі жағынан Марс планетасына жуық болған. Ғылыми әдебиеттерде ол көбінесе Тея деп аталады.

Соқтығысудың нәтижесінде орасан көп зат ғарышқа шашырап кеткен. Сол бөлшектердің бір бөлігі Жерді айнала қозғалып, біртіндеп болашақ Айды қалыптастырған.

Бұл үдерістің негізгі кезеңдері төмендегідей болған:

1. Жас Жер ірі протопланеталық денемен соқтығысқан. Соққының энергиясы орасан зор болды. Қақтығыс аймағындағы температура өте жоғары деңгейге жеткен.
2. Заттың едәуір бөлігі Жер маңындағы орбитаға лақтырылып шыққан. Бөлшектердің құрамында Жердің де, Теяның да материалы болған. Планетаның айналасында қызған бөлшектерден тұратын алып диск қалыптасқан.
3. Уақыт өте келе бөлшектер бір-бірімен соқтығысып, біріге бастаған. Біртіндеп біртұтас ірі дене пайда болған. Кейін дәл сол нысан Айға айналған.
4. Қалыптасқаннан кейін серік әрі қарай дамуын жалғастырып, Жерден біртіндеп алыстай бастаған. Бұл үдеріс бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Жыл сайын арақашықтық бірнеше сантиметрге ұлғаяды.

Мұндай модель қазіргі ғылыми зерттеулердің көптеген нәтижелерімен жақсы үйлеседі.

Бұл теорияны қандай дәлелдер қолдайды

Алып соқтығысу гипотезасы кездейсоқ ең ықтимал нұсқа ретінде қарастырылмайды. Оның пайдасына көптеген ғылыми дәлелдер бар.

Негізгі аргументтердің қатарына мыналар жатады:

• Жер мен Ай жыныстарының изотоптық құрамындағы ұқсастықтар. Мұндай ерекшеліктер олардың материалдарының ортақ шығу тегін көрсетеді;
• Ай ядросының салыстырмалы түрде шағын болуы. Егер серік жеке қалыптасқан болса, оның ішкі құрылысы басқаша болуы мүмкін еді;
• Жер мен Ай жүйесінің ерте кезеңдегі жоғары айналу жылдамдығы. Мұндай ерекшелік қуатты соқтығысу салдарымен жақсы түсіндіріледі;
• компьютерлік модельдеу нәтижелері. Заманауи есептеулер алып соқтығысу қазіргі байқалатын сипаттамаларға ұқсас нысанның пайда болуына алып келуі мүмкін екенін көрсетеді.

Осы дәлелдердің жиынтығы аталған гипотезаны ең сенімді нұсқаға айналдырады.

Жас Ай қандай болған

Қалыптасқаннан кейінгі кезеңде Ай қазіргі кездегі көрінісіне мүлде ұқсамаған. Оның беті балқыған жыныстардан тұратын алып мұхитпен жабылған.

Уақыт өте келе сыртқы қабат суып, қатая бастаған. Салқындау барысында қыртыс қалыптасып, ауыр заттар ішкі бөліктерге қарай шөккен.

Кейін серіктің бетіне көптеген астероидтар мен метеориттер құлаған. Сол кезеңде пайда болған кратерлердің көпшілігі бүгінгі күнге дейін сақталып, телескоп арқылы жақсы көрінеді.

Айдың пайда болуы Жерге қалай әсер етті

Серіктің қалыптасуы біздің планетамыздың кейінгі тарихында өте маңызды рөл атқарды. Кейбір зерттеушілер Ай болмаса, тіршіліктің дамуы мүлде басқа бағытта жүруі мүмкін еді деп есептейді.

Ең маңызды салдарларға мыналар жатады:

1. Жер осінің еңкею бұрышының тұрақтануы. Соның арқасында климат ұзақ уақыт бойы салыстырмалы түрде тұрақты болып келеді. Ай болмаған жағдайда бұл ауытқулар әлдеқайда күшті болуы мүмкін еді.
2. Күшті тасу және қайту құбылыстарының қалыптасуы. Олар мұхиттарға және жағалау экожүйелеріне әсер етеді. Кейбір ғалымдар мұндай үдерістерді тіршіліктің ерте даму кезеңдерімен байланыстырады.
3. Жердің айналу жылдамдығының баяулауы. Ежелгі кезеңдерде тәуліктің ұзақтығы қазіргіге қарағанда әлдеқайда қысқа болған. Уақыт өте келе күн ұзақтығы біртіндеп артқан.

Бұл өзгерістер біздің планетамыздың дамуына зор ықпал етті.

Айдың тарихы Күн жүйесі енді ғана қалыптасып жатқан дәуірден басталады. Қазіргі ғылыми зерттеулер серіктің шамамен 4,5 миллиард жыл бұрын алып ғарыштық соқтығысудың нәтижесінде пайда болғанын көрсетеді. Бұл оқиға Жердің кейінгі тағдырын өзгертіп, оның ерте тарихындағы ең маңызды кезеңдердің біріне айналды. Айдың шығу тегін зерттеу ғалымдарға планеталардың қалай қалыптасатынын және бүкіл Күн жүйесінің қалай дамығанын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.