Мұса Шорманов – Қазақстанның батыры туралы 24 қызықты деректер

Он тоғызыншы ғасырдағы қазақ даласы халыққа басқарушылық талантты жерлестеріне деген шынайы қамқорлықпен ұштастырған талай жарқын тұлғаны сыйлады. Мұндай қайраткердің арасында сұлу Баянауылдың тумасы, замандасына әділ билеуші және дәстүрлі мәдениетті мұқият зерттеуші ретінде танылған адам ерекше орын алады. Бұл адамның тағдыры сол дәуірдегі басқа да көрнекті қазақтың тағдырымен, соның ішінде атақты шығыстанушы ғалымның тағдырымен тығыз астасты. Оның мұрасы бүгінде Ресей империясы билігі кезіндегі дала қоғамдық өмірінің толық көрінісін қалпына келтіруге ұмтылатын тарихшыны зерттеуін жалғастыруда. Белгілі бидің қарапайым ұлы дала данышпаны арасында ықпалды әкімші, қамқоршы және өз халқы туралы этнографиялық білімді жүйелеушінің біріне айнала білді. Осы мақалада біз Сіз үшін Мұса Шорманов – Қазақстан тарихының көрнекті қайраткері туралы 24 қызықты әрі танымдық фактіні жинадық.

1. Болашақ қоғам қайраткері 1819 жылы қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы аумағында дүниеге келді, аргын тайпасының қаржас руынан шыққан. Рулық тамыр бала болашақта дала ақсүйектерінің арасындағы жағдайын көбіне анықтады.
2. Мұсаның әкесі ауылынан алыс жерге де беделі тараған атақты би Шорман Кучикұлы болды, сирек кездесетін шешендік дарынға ие болған, оның айтқан сөзінің көбі бүгінге дейін сақталып, жеке басылымда жарияланды. Мұндай шыққан тегі ұлдың кейінгі қоғамдық қызметінің негізін қалады.
3. Бала бастауыш білімді сол дәуірде дала ақсүйегі арасында қабылданғандай ауылдық молдадан алды. Балалық шағының өзінде-ақ бала сағадасының арасында өткір ақыл-ой мен туа біткен зеректілігімен ерекшеленетін. Мұндай қасиет кейін оның жедел мансаптық өсуінде маңызды рөл атқарды.
4. 1836 жылы Мұсаның әкесі Баянауыл сыртқы округінің аға-сұлтаны болып бекітіліп, ресей қызметінің капитан офицерлік атағын алды. Ата-ана қоғамдық-рулық қызметі үлкен ұлдың мінез-құлқының қалыптасуына елеулі әсер етті. Әкенің үлгісі жас жігіт үшін өзіндік өмірлік бағдарға айналды.
5. Мұса Шормановтың өз әкімшілік мансабы 1833 жылы Кулеке-Қаржас болысының болыс басқарушысы қызметінен басталды, ал 1841 жылы ол Баянауыл округтік бұйрығының мүшесі қызметін алды. Мұндай жедел ілгерілеу жас әкімшінің қабілетінің танылғанын дәлелдейді.
6. Әкімшілік мансаптың шыңы 1854 жылы Баянауыл округінің аға-сұлтаны болып сайлануы болды. Аға-сұлтан лауазымы дәстүрлі түрде үш жыл мерзімге сайланды, кейін қайта сайлану мүмкіндігімен. Мұндай лауазым кең дала аумағы үстінен елеулі билік беретін.
7. 1855 жылы Шорманов империяның астанасы – Санкт-Петербургке алғаш барды, бұл оның өмірбаянындағы маңызды оқиғаға айналды. Мұндай сапар дала билеушісінің дүниетанымын кеңейтіп, оның ресей әкімшілігімен байланысын нығайтты. Империялық астанамен танысу қайраткердің кейінгі ағартушылық ұмтылысына әсер етті.
8. Әкімшілік міндетінен бөлек, Шорманов қайырымдылық ісіне белсене қатысып, туған Баянауылда өз қаражатына медресе мен мешіт салдырды. Мұндай құрылыс жергілікті тұрғын арасында діни білімнің таралуына ықпал етті. Меценаттық қызмет билеушінің жерлестері арасындағы беделін айтарлықтай нығайтты.
9. Аға-сұлтан қазақ балалары үшін орыс мектебінің ашылуын белсенді түрде қолдап, зайырлы білімнің халықтың болашағы үшін маңыздылығын түсінген, жерлестерінің ағартылуы туралы тынымсыз қамқорлық жасап, халықтың болашағы дәл білім мен мәдениетте екенін ұғынған.
10. Әкімшілік жұмыстан бөлек, Мұса Шорманов этнографиялық зерттеумен байсалды айналысты, халықтың дәстүрлі мәдениеті туралы деректі жүйелеген қазақ туралы этнографиялық материалды жинаушының ірілерінің біріне айналды.
11. Тарихшы дала билеушісінің қызметінің негізгі саласы ретінде округті басқаруды, ағартушылықты дамытуды, сондай-ақ қазақ тұрмысының тарихы мен құқықтық нормасын зерттеуді атайды. Мұндай әкімшілік пен ғылыми қызығушылықтың үйлесуі сол дәуірдегі дала ақсүйектерінің арасында сирек кездесетін құбылыс болды.
12. Зерттеушінің ғылыми еңбегі 1871 жылы жарық көрді, кейін дала тарихын зерттеуші кейінгі тарихшы үшін дереккөзге айналды. Осы материалға кейін белгілі зерттеуші Нияз Масанов Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық тарихы туралы монографиясында сілтеме жасады.
13. Шормановтар әулетінің арғы тегі XVIII ғасырдың өзінде батылдығымен даңқы шыққан аңызға айналған батыр Мырзағұлдан бастау алады деп саналады. Мұндай ерлік мұра отбасының өкіліне даланың құрметпен қарауын көбіне түсіндіретін.
14. Мұса Шормановтың тағдыры атақты шығыстанушы ғалым Шоқан Уәлихановтың өмірбаянымен туыстық тамыр арқылы тығыз байланысты болды. Мұсаға туыс Зейнеп Шорманова атты әйел болашақ зерттеушінің анасы болды, дәл сол ұлын Шоқан деп еркелетіп атап, оны тарихқа енгізген есімін берген.
15. Шормановтың қызметіне берілген тарихи баға әртүрлі дәуірдің маманы арасында бір мәнді емес күйінде қалады. Белгілі тарихшы Ермұхан Бекмаханов оны тек ірі бай ғана емес, көрші рудың бағалы жайылымын иеленген билеуші феодал ретінде де сипаттады. Мұндай баға қайшылығы ресей билігі кезіндегі дала ақсүйегінің нақты жағдайының күрделілігін көрсетеді.
16. 1850 жылы туылған билеушінің ұлы Садуақас Шорманов отбасылық ағартушылық дәстүрін әдеби салада жалғастырды. Жас жігіт поэзияға қызығып, ұлы қазақ ақыны Абайдың шығармашылық мектебінің ізбасары болды. Мұндай жалғастық әке үлгісінің ұрпақ тағдырына терең әсер еткенін көрсетеді.
17. Дәл зерттеушінің ұлы әкенің құнды қолжазба мұрасын сақтап, ғылыми қоғамдастыққа жеткізді. 1897 жылы Садуақас Шорманов әкесінің қолжазбасын қазақ тілі мен әдебиетін зерттеуші Петербург университетінің профессоры Платон Мелиоранскийге тапсырды. Мұндай құжат бүгінде Салтыков-Щедрин атындағы кітапхана жанындағы академик Самойлович архивінде сақтаулы.
18. Атақты билеушінің жерлеу рәсіміне орасан зор адам жиналды, бұл жалпыхалықтық құрметтің шешен куәсіне айналды, «Ақмола облыстық ведомостары» журналы жазғандай, мұндай халықтың жиналуы марқұмды жерлестерінің арасында қаншалықты қастерлегенін тағы бір рет растады.
19. Қоғам қайраткерінің жердегі жолы 1884 жылдың 26 желтоқсанында, туған дала кеңістігінен алыс жерде, Омбы қаласында аяқталды. Мұндай қаза орны сол дәуірдегі дала элитасының Ресей империясы әкімшілік орталықтарымен тығыз байланысын көрсетеді.
20. Атақты жерлесі туралы естелік Баянауылдың заманауи тұрғыны арасында тірі, олар мұндай тарихи тұлғаны туған өлкенің нағыз байлығы деп санайды. Жергілікті халық билеушіні тек әкімшілік еңбегі үшін ғана емес, өз халқы арасындағы нағыз ағартушылығы үшін де бағалайды.
21. Атақты бабаның еңбегі құрметіне Павлодар облысы Баянауыл ауданының селосының бірі бүгінде оның есімін алып жүр. Бұрын қоныс Тендік деп аталатын, дегенмен 2018 жылы жаңа – Мұса Шорманов деген атауға ие болып, көрнекті жерлесінің естелігін мәңгі етті.
22. Шормановтың этнографиялық ізденісінің мұрасы қазақ тарихын зерттейтін заманауи маманның назарын тартуды жалғастыруда. Оның қоғамдық және мемлекеттік қызметін егжей-тегжейлі зерттеуге арналған арнайы ғылыми жұмыс ұзақ уақыт бойы болған жоқ, бұл бүгінде мұндай зерттеуді әсіресе өзекті етеді.
23. Баянауыл табиғи көркемдігімен ғана емес, осы жердің көрнекті тумасымен де Қазақстанның нағыз маржаны саналуға толықтай құқылы. Мұндай табиғи байлық пен адами мұраның үйлесуі өңірді отандық тарихты зерттеу үшін әсіресе тартымды етеді.
24. Мұса Шормановтың көпқырлы тұлғасы дана билеушінің, жомарт қамқоршының және туған мәдениетті ойлы зерттеушінің қасиетін өз бойында біріктірді. Мұндай сирек кездесетін қасиеттің үйлесуі оны замандасының арасында ерекшелендіріп, ұрпақтың ұзақ естелігін қамтамасыз етті. Бүгінде осы қайраткердің есімі он тоғызыншы ғасырдағы қазақ тарихының маңызды тұлғасының арасында әбден лайықты аталады.

Мұса Шормановтың өмір жолы әкімшілік биліктің өз халқының мәдени мұрасына деген шынайы қамқорлықпен қалай үйлесе алатынын айқын көрсетеді. Оның көпқырлы қызметі дала округін басқару тарихында да, отандық этнография ғылымының қалыптасуында да айқын із қалдырды. Осы билеушінің дәуірдің басқа да көрнекті қазақымен отбасылық байланысы ағартылған дала элитасының тағдырының он тоғызыншы ғасырда қаншалықты тығыз астасқанын тағы бір рет көрсетеді. Мұндай тарихи тұлғаны зерттеу заманауи қазақстандыққа өз ұлттық мәдениеті мен мемлекеттілігінің тамырын тереңірек ұғынуға көмектеседі.