InfoRadar
Мазмұны
Адамзат тарихы күрделі өрнекке ұқсайды, онда кейбір мәдениеттер өркендеп, басқалары уақыт өте келе жоғалып кетеді. Ғасырлар бойы жарқын із қалдырған өркениеттер пайда болды, сонымен қатар ізі білінбей жойылған қауымдар да болды. Халық тағдыры ешқашан бір ғана себепке тәуелді емес. Оған табиғи орта, саяси шешімдер, экономикалық даму және рухани құндылықтар ықпал етеді. Кейбір халықтардың жойылып, ал басқаларының гүлдену себептерін түсіну үшін осы факторлардың жиынтығын қарастыру қажет.
Табиғи ортаның ықпалы
Географиялық жағдай қоғам дамуына елеулі әсер етеді. Қолайлы климат, құнарлы жер және су көздерінің болуы тұрақты өсімге мүмкіндік береді. Ал қатал табиғи орта даму қарқынын шектей алады.
Табиғи факторларға мыналар жатады:
- тұщы су мен құнарлы топырақтың болуы;
- жиі апатсыз қалыпты климат;
- теңіздер мен сауда жолдарына қолжетімділік;
- шаруашылыққа жарамды табиғи ресурстар.
Мысалы, Ежелгі Мысыр Ніл өзенінің тасқындары арқасында гүлденді, себебі ол мол өнім берді. Ал майя өркениеті ұзаққа созылған құрғақшылық салдарынан әлсіреді. Табиғи орта халық үшін тірек те, сынақ та бола алады.
Саяси құрылым және басқару сапасы
Тұрақты басқару жүйесі дамудың маңызды шарты болып саналады. Заңға негізделген әрі әділ билік қоғамға алға жылжу мүмкіндігін береді. Ішкі қақтығыстар мен жемқорлық тұрақтылықты әлсіретеді.
Саяси себептерді былайша сипаттауға болады:
- Күшті әкімшілік жүйенің болуы. Рим империясы ұзақ уақыт бойы ықпалын сақтап қалды, өйткені оның басқару құрылымы айқын болды. Бақылау әлсіреген кезде ыдырау басталды.
- Реформа жасау қабілеті. Жапония Мэйдзи дәуірінде жаңғыру жүргізіп, жаңа жағдайға тез бейімделді. Икемділік елдің күшеюіне ықпал етті.
- Бірлікті сақтау мүмкіндігі. Ішкі алауыздық мемлекет әлсіреуіне әкеледі. Бөлінген қоғам сыртқы қауіптерге осал болады.
Осылайша саяси кемелдік гүлденудің негізгі шарттарының бірі болып табылады.
Экономика және технологиялық даму
Материалдық негіз қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сауда, қолөнер және ғылым дамыған кезде әл-ауқат артады. Жаңашылдықтың болмауы тоқырауға әкелуі мүмкін.
Экономикалық факторларға мыналар кіреді:
- тауар алмасудың дамыған жүйесі;
- жаңа технологияларды енгізу;
- білім мен тәжірибені ұрпақтан ұрпаққа жеткізу;
- әлемдік нарыққа бейімделу қабілеті.
Өнеркәсіптік революция кезеңінде Еуропа мемлекеттері айтарлықтай артықшылыққа ие болды. Машиналық өндіріс олардың ықпалын күшейтті. Ал жаңашылдыққа бейімделе алмаған қоғамдар біртіндеп ықпалынан айырылды.
Мәдениет және құндылықтар жүйесі
Дәстүрлерді сақтау ішкі тұтастықты нығайтады. Дегенмен сыртқы тәжірибеге толық жабық болу кедергі келтіруі мүмкін. Табысты халықтар әдетте өзіндік болмысты сақтай отырып, әлемге ашық болуды меңгереді.
Мәдени дамудың ерекшеліктері:
- Білімге құрмет. Сауаттылық деңгейінің жоғары болуы ғылым мен өнердің дамуына ықпал етеді. Бұл қоғамның бәсекеге қабілеттілігін арттырады.
- Әртүрлілікке төзімділік. Көпұлтты қоғамдар интеграцияға қабілетті болса, тұрақтылығы артады. Олар әр топтың әлеуетін пайдаланады.
- Дәстүрлерді жаңғырту мүмкіндігі. Икемділік мәдени өзегін сақтай отырып, заман талабына сай өзгеруге жол ашады.
Мәдениет дүниетанымды қалыптастырады және адамдардың әрекетіне әсер етеді. Ол қоғамның өзін-өзі дамыту қабілетін айқындайды.
Сыртқы сын-қатерлер және тарихи жағдайлар
Күшті қоғамдар да түрлі сынақтарға тап болады. Жаулап алулар, індеттер және экономикалық дағдарыстар тарих бағытын өзгерте алады. Алайда сол сын-қатерлерге жауап беру тәсілі болашақ тағдырды айқындайды.
Кейбір қауымдар отарлау мен ассимиляция салдарынан жойылды. Басқалары қысымға қарамастан өз болмысын сақтай алды. Тұрақтылық бейімделу қабілетіне байланысты.
Тарих көрсеткендей, гүлдену кездейсоқ құбылыс емес. Ол табиғи жағдай, саяси кемелдік, экономикалық даму және мәдени икемділік сияқты факторлардың үйлесімінен туындайды. Жойылу көбіне уақыт талабына жауап бере алмаудан орын алады. Әр халықтың тағдыры бір ғана себеппен емес, күрделі ықпалдар жүйесімен айқындалады. Осы заңдылықтарды түсіну әлем тарихының динамикасын тереңірек ұғынуға мүмкіндік береді.
