Жолбарыстардың неше түршелері бар?

Біздің планетамыздағы ірі жыртқыштардың ішінде жолбарыс ерекше орын алады — ол тек әлемдегі ең үлкен мысық қана емес, сонымен бірге Үндістаннан Қиыр Шығысқа дейінгі ондаған мәдениет үшін жабайы күш пен сұлулықтың символына айналған тіршілік иесі. Мыңдаған жылдар бойы бұл жыртқыш Азияның орасан зор аумақтарын мекендеп, әртүрлі жағдайларға бейімделді — Сібір тайгасынан Суматраның тропикалық джунглилеріне дейін. Мұндай тіршілік ортасының алуан түрлілігі әртүрлі өңірлерде өмір сүретін жануарлардың сыртқы келбетіне және қасиеттеріне әсер етпей қоймады — осылайша өлшемі, түсі және мінез-құлқы бойынша ерекшеленетін жеке кіші түрлер қалыптасты. Қанша кіші түр бар екендігі туралы мәселе ұзақ уақыт бойы талқыланып келді — генетикалық деректер жиналған сайын ғалымдар жіктеуді бірнеше рет қайта қарады. Бүгінде ғылымда жеткілікті айқын көрініс қалыптасқанымен, пікірталастар әлі де жалғасуда, ал әрбір кіші түрдің тағдыры табиғатты қорғау мамандарын алаңдатып отыр.

Қазіргі жіктеу — бүгін қанша кіші түр мойындалған

Жолбарыстардың жүйеленуі соңғы онжылдықтарда бірнеше рет өзгерді, және әрбір жаңа қайта қарау анағұрлым жетілдірілген молекулалық-генетикалық әдістерге негізделді. Ұзақ уақыт бойы ғалымдар сегіз немесе тоғыз кіші түрді ажыратқан, алайда қазіргі ғылыми көзқарас біршама өзгеше.

2015 жылы Science Advances журналында жарияланған және кешенді геномдық талдауға негізделген зерттеуге сәйкес, қазіргі кезде тірі жолбарыстар алты кіші түрге бөлінеді. Бұл жіктеу мамандар арасында кеңінен мойындалып, көптеген жетекші табиғатты қорғау ұйымдары, соның ішінде Табиғатты қорғаудың халықаралық одағы тарапынан қабылданды.

Қазіргі ғылым мойындаған алты кіші түр мынадай:

• амур немесе уссурий жолбарысы — Panthera tigris altaica — Ресейдің Қиыр Шығысында және Қытайдың шекаралас аймақтарында мекендейді;
• бенгал жолбарысы — Panthera tigris tigris — Үндістан, Бангладеш, Непал және Бутан аумақтарында таралған;
• үндіқытай жолбарысы — Panthera tigris corbetti — Мьянма, Таиланд, Лаос, Вьетнам және Камбоджада кездеседі;
• малай жолбарысы — Panthera tigris jacksoni — Малай түбегінде тіршілік етеді;
• суматра жолбарысы — Panthera tigris sumatrae — тек Индонезиядағы Суматра аралында сақталған;
• оңтүстікқытай жолбарысы — Panthera tigris amoyensis — формальды түрде бар, бірақ табиғатта, мүмкін, жойылып кеткен.

Айта кету керек, кейбір ұйымдар — мысалы, WWF-тің жолбарыстар бағдарламасы — әлі де кеңірек жіктеуді қолданып, тоғызға дейін кіші түрді бөліп көрсетеді. Ғылыми пікірталастар жалғасуда, және бұл мәселеге қатысты соңғы сөз әлі айтылған жоқ.

Тірі кіші түрлер — олардың ерекшеліктері мен саны

Сақталып қалған әрбір кіші түр өзіне тән морфологиялық және мінез-құлықтық ерекшеліктері бар жеке эволюциялық тармақ болып табылады. Оларды қарастыру жолбарыс түрінің қаншалықты алуан түрлі екенін түсінуге мүмкіндік береді.

Әрбір кіші түрге жеке тоқталайық.

1. Амур жолбарысы барлық кіші түрлердің ішіндегі ең ірісі — аталықтарының дене ұзындығы үш метрден асады, ал салмағы 300 килограмнан жоғары болуы мүмкін. Оның қалың әрі оңтүстік түрлерге қарағанда ашығырақ түсті жүні Ресейдің Қиыр Шығысындағы қатал климатқа бейімделу болып табылады. Бұл кіші түрдің саны 1930-жылдардағы өте төмен деңгейден 2020-жылдарға қарай табиғатта шамамен 500–600 дараққа дейін қалпына келді — бұл табиғатты қорғау саласындағы ең белгілі табыстардың бірі.
2. Бенгал жолбарысы ең көп таралған кіші түр болып табылады — табиғатта шамамен 2 500–3 000 дарақ сақталған, олардың басым бөлігі Үндістанда кездеседі. Дәл осы кіші түр көбінесе «типтік» жолбарыс ретінде суреттерде және фильмдерде бейнеленеді — ашық қызғылт-сары түсі мен айқын қара жолақтары бар. Бенгал жолбарыстарының арасында сирек жағдайда ақ дарақтар кездеседі — бұл жеке кіші түр емес, сирек кездесетін рецессивті мутацияның нәтижесі.
3. Үндіқытай жолбарысы бенгал түріне қарағанда кішірек және Үндіқытай түбегінің қол жетуі қиын таулы ормандарында тіршілік етеді. Оның саны табиғатта шамамен 350–450 дарақ деп бағаланады, бірақ жануарлардың жасырын тіршілігі мен күрделі рельеф нақты есептеуді қиындатады. Браконьерлік пен ауыл шаруашылығы үшін ормандардың жойылуы оның өмір сүруіне негізгі қауіп болып отыр.
4. Малай жолбарысы жеке кіші түр ретінде салыстырмалы түрде жақында — 2004 жылы генетикалық зерттеулер нәтижесінде бөлінді. Бұл ең аз зерттелген кіші түрлердің бірі, ал оның саны шамамен 80–120 дарақ деп бағаланады, бұл ұзақ мерзімді өмір сүру үшін өте аз. Малайзия оны ұлттық символ ретінде мемлекеттік елтаңбада бейнелеп, қорғауға ерекше маңыз беруде.
5. Суматра жолбарысы қазіргі кіші түрлердің ішіндегі ең кішісі — оның салмағы шамамен 100–140 килограмм және түсі күңгірт, жолақтары жиі орналасқан. Ол тек бір аралда тіршілік ететіндіктен, популяциясы өте осал — кез келген апат кезінде қашып құтылатын жер жоқ. Табиғатта шамамен 400–600 дарақ сақталған және бұл кіші түр жойылып кету қаупі жоғары деп саналады.
6. Оңтүстікқытай жолбарысы эволюциялық тұрғыдан ең көне кіші түрлердің бірі болып саналады және кейбір ғалымдар оны барлық жолбарыстардың «ата-тегі» ретінде қарастырады. Табиғаттағы соңғы сенімді кездесу 1990-жылдарға жатады, және мамандардың көпшілігі оны табиғи жағдайда жойылып кеткен деп есептейді. Қытай зоопарктерінде бірнеше ондаған дарақ сақталған, және оларды қайта табиғатқа жіберу мүмкіндігі туралы сақ талқылаулар жүргізілуде.

Барлық алты кіші түрдің табиғаттағы жалпы саны 3 500–4 000 дарақтан аспайды — бұл бір кездері бүкіл Азияны мекендеген түр үшін өте аз көрсеткіш.

Жойылып кеткен кіші түрлер — жоғалған алуан түрлілік

Қазіргі тірі кіші түрлерден бөлек, ғылым XX ғасырда толық жойылып кеткен бірнеше кіші түрді де таниды. Олардың тағдыры қауіптерге немқұрайлы қараудың салдарын айқын көрсетеді.

Бір ғасыр ішінде үш кіші түр жойылды — бұл ірі жыртқыш үшін бұрын-соңды болмаған жылдамдық.

Балий жолбарысы — Panthera tigris balica — Индонезиядағы Бали аралында мекендеген және барлық кіші түрлердің ішіндегі ең кішісі болған. Оны зиянды жыртқыш деп санаған отарлық биліктің салдарынан мақсатты түрде жою 1940-жылдарға қарай толық жойылуға әкелді. Соңғы сенімді тіркелген дарақ 1937 жылы өлтірілген — бұл тұтас эволюциялық тармақтың нақты аяқталған уақыты.

Ява жолбарысы — Panthera tigris sondaica — 1970-жылдарға дейін Ява аралында өмір сүрді, алайда ауыл шаруашылығының қарқынды дамуы оның тіршілік ортасын және қорек көздерін жойды. Соңғы сенімді бақылаулар 1976 жылға жатады, дегенмен кейде расталмаған мәліметтер кездеседі. Бұл кіші түр суматралық түрден морфологиялық ерекшеліктерімен айтарлықтай айырмашылыққа ие болды.

Каспий немесе туран жолбарысы — Panthera tigris virgata — Түркия мен Ираннан бастап Қазақстан мен Ауғанстанға дейінгі кең аумақтарды мекендеді. Генетикалық зерттеулер оның амур жолбарысына өте жақын туыс екенін көрсетті. Соңғы дарақ шамамен 1970 жылы Түркияда атып өлтірілді, және бұл Орта Азияның ерекше табиғи бейімделген кіші түрінің жоғалуына әкелді.

Бір ғасыр ішінде үш кіші түрдің жойылуы табиғи жүйелердің қаншалықты тез бұзылуы мүмкін екенін айқын көрсетеді.

Генетикалық жаңалықтар және жіктеу туралы пікірталастар

Молекулалық генетиканың дамуы жолбарыстардың жүйеленуі туралы көптеген түсініктерді өзгертті және жаңа пікірталастар тудырды. ДНҚ талдауы нәтижелері кейде сыртқы белгілерге негізделген дәстүрлі жіктеулерге қайшы келеді.

Қазіргі жүйелеудегі негізгі даулы мәселелер:

• малай жолбарысының мәртебесі — кейбір ғалымдар оны үндіқытай кіші түрімен біріктіруді ұсынады, ал басқалары оны жеке қалдыруды қолдайды;
• каспий жолбарысының орны — генетикалық жақындығы амур түрімен дәстүрлі жіктеуге күмән келтіреді;
• Үндістан мен Бангладештегі популяциялар — бенгал кіші түрінің ішінде генетикалық әртүрлілік жоғары;
• оңтүстікқытай жолбарысын сақтау — кейбір мамандар оны қалпына келтіру қажет десе, басқалары мұны тиімсіз деп санайды.

Бұл пікірталастардың практикалық маңызы бар — кіші түрлерді қалай анықтау қорғау шараларын жоспарлауға тікелей әсер етеді.

Жолбарыс кіші түрлерінің алуан түрлілігі — тек ғылыми мәселе емес, ол Азияның биосферасы жақында қаншалықты бай болғанының көрсеткіші. Әрбір жоғалған немесе жойылу қаупіндегі кіші түр миллиондаған жылдық эволюция нәтижесінде қалыптасқан ерекше генетикалық ақпаратты сақтайды, және оны қайта қалпына келтіру мүмкін емес. Қазіргі қорғау бағдарламалары нақты нәтижелер беруде — амур жолбарыстарының саны өсті, Үндістандағы популяциялар тұрақтанды — бірақ түрдің ұзақ мерзімді сақталуы үшін тек дарақтарды ғана емес, олардың табиғи экожүйелерін де қорғау қажет. XXI ғасырдағы жолбарыстың тағдыры адамзаттың биологиялық алуан түрлілікті сақтауға деген жауапкершілігінің маңызды көрсеткіші болады.