Жәндіктерді жинауды кім бастады?

Табиғат әлеміне деген қызығушылық адамзатпен бірге дамып келеді. Адамдар ежелден жануарлар мен өсімдіктерді бақылап, олардың ерекшеліктерін түсінуге ұмтылған. Уақыт өте келе қарапайым бақылау жүйелеу қажеттілігіне ұласты. Сирек кездесетін заттарды жинау дәстүрі пайда болып, олардың қатарында жәндіктер де болды. Жәндіктер коллекциясын жинауды кім бастағанын анықтау үшін антикалық ойшылдардан бастап Жаңа дәуір ғалымдарына дейінгі жолды қарастыру қажет.

Ежелгі бақылаушылар және алғашқы сипаттамалар

Антикалық дәуір ойшылдары ұсақ тіршілік иелеріне ерекше назар аударған. Олар қазіргі мағынадағы жүйелі коллекция құрмаса да, көптеген түрлердің сипаттамасын қалдырды. Мұндай еңбектер кейінгі зерттеулерге негіз болды.

Алғашқы зерттеушілер қатарына мыналарды жатқызуға болады:

• Аристотель, көптеген жәндіктердің құрылысы мен мінез-құлқын сипаттады;
• Плиний Қарт, табиғат туралы энциклопедиялық еңбегінде түрлі деректер жинақтады;
• ортағасырлық авторлар, жәндіктер туралы мәліметтерді трактаттарына енгізді;
• шығыс ғалымдары, ұсақ ағзалардың биологиялық ерекшеліктеріне көңіл бөлді.

Олардың қызметі негізінен бақылау сипатында болды. Дегенмен бұл еңбектер кейін жүйелі жинақтау ісінің басталуына алғышарт жасады.

Қайта өрлеу дәуірі және коллекциялаудың қалыптасуы

XVI — XVII ғасырларда жаратылыстану ғылымына қызығушылық артты. Ғалымдар мен аристократтар сирек заттар кабинеттерін құра бастады. Мұндай жинақтарда минералдармен қатар кептірілген жәндіктер де сақталды.

Коллекциялардың пайда болуына бірнеше себеп ықпал етті:

1. Табиғат алуан түрлілігін тануға ұмтылу. Саяхатшылар алыс аймақтардан экзотикалық үлгілер әкелді. Бұл оларды зерттеуге деген қызығушылықты арттырды.
2. Жүйелеу ғылымының дамуы. Зерттеушілер тірі ағзаларды белгілі бір белгілер бойынша топтастыруға тырысты. Жинақтар салыстырмалы талдау жасауға мүмкіндік берді.
3. Білім мен мәртебені көрсету ниеті. Сирек заттар кабинеттері иесінің сауаттылығын білдіретін. Мұндай коллекциялар бедел нышанына айналды.

Осы кезеңде жәндіктерді жүйелі түрде жинау үрдісі қалыптаса бастады.

Карл Линней және энтомологияның дамуы

Жәндіктерді ғылыми тұрғыдан жинау Карл Линней есімімен тығыз байланысты. Швед ғалымы тірі ағзаларды жіктеудің бірыңғай жүйесін ұсынды. Оның әдісі түрлерді нақты ережелер бойынша сипаттауға мүмкіндік берді.

Линней мен оның ізбасарларының үлесі төмендегідей көрінді:

• бірыңғай ғылыми атаулар жүйесін енгізу;
• морфологиялық белгілер бойынша жинақтарды реттеу;
• жаңа түрлерді іздеуге арналған экспедицияларды ынталандыру;
• музей қорларын қалыптастыру.

Осы жаңалықтардың арқасында коллекциялау ғылыми зерттеу құралына айналды. Жинақтар тек қызығушылық нысаны емес, білім көзі болды.

Энтомологиялық қоғамдардың құрылуы

XVIII — XIX ғасырларда энтомология дербес ғылым ретінде қалыптасты. Арнайы қоғамдар мен музейлер ашылды. Олардың мүшелері үлгілермен және ғылыми мақалалармен алмасып отырды.

Бұл дамудың негізгі себептері:

1. Географиялық зерттеулердің кеңеюі. Экспедициялар жаңа түрлерді анықтап, оларды жүйелеуді қажет етті. Жинақтар ғылыми дереккөзге айналды.
2. Ауыл шаруашылығына қызығушылықтың артуы. Зиянкестерді зерттеу егінді қорғауға көмектесті. Коллекциялар анықтамалық қызмет атқарды.
3. Ғылымның кеңінен таралуы. Әуесқойлар да үлгілер жинап, музейлерге тапсырды. Бұл деректер қорын байытты.

Осылайша жәндіктерді жинау ғылыми инфрақұрылымның бір бөлігіне айналды.

Қазіргі заманғы коллекциялар және олардың маңызы

Бүгінде жәндіктер коллекциялары музейлер мен университеттерде сақталады. Олар генетикалық зерттеулер мен биоалуантүрлілікті талдауда қолданылады. Сандық дерекқорлар дәстүрлі қорларды толықтырады.

Қазіргі міндеттерге мыналар жатады:

• сирек үлгілерді сақтау;
• түрлердің таралу аймағындағы өзгерістерді зерттеу;
• климат әсерін талдау;
• білім беру қызметін жүзеге асыру.

Мұндай жинақтар эволюциялық үдерістерді түсінуге көмектеседі. Олар ғалымдарға табиғаттағы өзгерістерді бақылауға мүмкіндік береді.

Жәндіктерді жинау ежелгі бақылаушылардың қызығушылығынан басталып, Қайта өрлеу дәуірінде жүйелі сипат алды. Линнейдің жіктеу жүйесі бұл істі ғылыми деңгейге көтерді. Кейін энтомология дербес сала ретінде қалыптасты. Қазіргі коллекциялар табиғатты зерттеу мен биоалуантүрлілікті сақтауда маңызды рөл атқарады.