Жануарлар өздерін жыртқыштардан қалай қорғайды?

Тірі табиғатта өмір сүру кездейсоқтыққа негізделмейді. Әрбір түр қоршаған орта жағдайына бейімделуге мәжбүр, өйткені қауіп кез келген сәтте пайда болуы мүмкін. Бір тіршілік иелері белсенді қарсыласуды таңдайды, ал басқалары айлакерлікке немесе көзге түспеуге сүйенеді. Миллиондаған жылдар бойы эволюция нәтижесінде өзін сақтаудың сан алуан тәсілдері қалыптасты. Дәл осы тетіктер жануарларға саны мен экожүйедегі орнын сақтауға мүмкіндік береді. Енді жыртқыштардан қорғанудың негізгі жолдарын қарастырайық.

Бүркену және көзге түспеу

Жыртқыш шабуылынан сақтанудың ең кең тараған әдістерінің бірі – қоршаған ортамен үйлесіп кету. Мұндай амал әсіресе көру қабілетіне сүйенетін аңдарға қарсы тиімді.

Бұл қорғаныс түріне мыналар жатады:

• мекен ету ортасының түсіне бейімделетін реңктің болуы, бұл жапырақтар, құм немесе қар аясында байқалмауға көмектеседі;
• дене пішінін анықтауды қиындататын өрнектердің кездесуі;
• қауіп жақындағанда қимылсыз қалып, қозғалысты толық тоқтату қабілеті;
• бұтақ, жапырақ немесе тас сияқты қоршаған заттарды елестететін пішінге ену.

Осындай бейімделулер жәндіктерге, бауырымен жорғалаушыларға және кейбір теңіз тұрғындарына тән. Мысалы, таяқша жәндіктері құрғақ бұтаққа ұқсайды, ал камбала теңіз түбінің түсін дәл қайталай алады. Мұндай жағдайда жыртқышқа олжаны ортадан ажырату қиынға соғады.

Химиялық қорғаныс және у

Кейбір түрлер жасырынудан гөрі үркітуді тиімді санайды. Олар шабуылдаушыға ауырсыну немесе улану тудыратын заттар бөледі.

Бұл стратегия бірнеше түрде байқалады:

• тері арқылы бөлінетін уытты заттар, жанасқанда жағымсыз әсер береді;
• тістеу немесе шағу кезінде қолданылатын улы бездердің болуы;
• жағымсыз иіс немесе дәм арқылы жеуге жарамсыз екенін білдіру;
• қауіптілікті ескертетін ашық түсті бояу.

Улы бақалар, аралар мен кейбір жыландар осындай тәсілдің тиімділігін дәлелдейді. Уақыт өте келе жыртқыштар мұндай белгілерді есте сақтап, қауіпті олжадан аулақ жүруге тырысады.

Дене құрылысына негізделген қорғаныс

Физикалық тосқауылдар шабуылдан қорғанудың сенімді жолы болып қала береді. Қатты қабықтар мен арнайы құрылымдар зақымды азайтуға немесе шабуылды мүлде нәтижесіз етуге мүмкіндік береді.

Мұндай бейімделулерге келесілер жатады:

• өмірлік маңызды мүшелерді қорғайтын панцирьлер мен қабыршақтар;
• ұстауды қиындататын тікендер мен инелер;
• тістеуге төзімді қалың тері;
• денені тығыз шарға айналдырып жинау қабілеті.

Тасбақалар, кірпілер және броненосецтер бұл тәсілдің тиімділігін айқын көрсетеді. Күшті жыртқыштың өзі мұндай қорғанысты бұзу үшін көп күш жұмсауға мәжбүр болады.

Мінез-құлыққа негізделген стратегиялар

Қорғану әрдайым дене құрылымымен шектелмейді. Кей жағдайларда мінез-құлық шешуші рөл атқарып, жауды шатастыруға немесе үркітуге көмектеседі.

Мұндай әрекеттерге мыналар жатады:

• қатты дыбыс шығару немесе кенет қозғалыстар арқылы қауіп төндіру;
• өлі болып көріну арқылы жыртқыштың қызығушылығын жою;
• топ болып қорғану тәсілін қолдану;
• бағытын күрт өзгертіп, жылдам қашу.

Бұл амалдар құстарға, сүтқоректілерге және жәндіктерге тән. Мысалы, балықтар үйірі бір мезетте қозғалыс бағытын өзгертіп, қудалаушыны адастыратын көрініс қалыптастырады.

Мимикрия және алдау

Кейбір жануарлар алдауды негізгі қорғаныс құралы ретінде пайдаланады. Олар қауіпті немесе жеуге жарамсыз тіршілік иелерінің сыртқы бейнесін қайталайды.

Бұл әдіс келесі тәсілдер арқылы көрінеді:

• улы түрлердің түсін көшіріп көрсету;
• агрессивті жануарлардың дене пішінін елестету;
• қорқынышты қалыптарды көрсету;
• жалған қауіп сигналдарын жасау.

Усыз көбелектердің улы түрлерге ұқсауы немесе ашық жолақты жыландар осыған мысал бола алады. Бұрын жағымсыз тәжірибе алған жыртқыш мұндай белгілерді көргенде тәуекелге бармайды.

Жануарлардың қорғану жолдарының алуан түрлілігі табиғаттың қаншалықты тапқыр екенін көрсетеді. Әрбір бейімделу нақты қауіп пен орта жағдайының ықпалымен қалыптасқан. Осындай тетіктер түрлердің сақталуына және экожүйелердің тұрақтылығына үлес қосады. Бұл құбылыстарды бақылау арқылы тірі әлемнің күрделілігі мен үйлесімін тереңірек түсінуге болады.