Мұхит қанша оттегі шығарады?

Біз тыныс алатын ауа тұрақты әрі сарқылмайтын сияқты көрінеді. Алайда оның құрамы бүкіл ғаламшарда жүретін күрделі биохимиялық үдерістердің нәтижесінде қалыптасады. Көп жағдайда оттек көзі ретінде ормандар аталады. Дегенмен Жер бетінің басым бөлігін алып жатқан Дүниежүзілік мұхиттың үлесі орасан зор. Мұхит қанша оттек өндіретінін түсіну үшін су ортасындағы фотосинтез механизмін және микроскопиялық ағзалардың рөлін қарастыру қажет.

Мұхиттағы негізгі оттек өндірушілер

Кейбіреулер теңіздегі ірі өсімдіктер негізгі рөл атқарады деп ойлайды. Шын мәнінде басты үлесті фитопланктон береді. Бұл микроскопиялық балдырлар мен цианобактериялар күн сәулесін пайдаланып органикалық заттар түзеді.

Негізгі өндірушілерге мыналар жатады:

• диатомды балдырлар, салқын суларда белсенді дамиды;
• цианобактериялар, қоректік заттары аз аймақтарда да тіршілік ете алады;
• жасыл микробалдырлар, беткі қабатта кең таралған;
• кокколитофоридтер, теңіз шөгінділерінің қалыптасуына қатысады.

Өлшемдері шағын болғанымен, олардың жиынтық биомассасы өте үлкен. Дәл осы ағзалар теңіз экожүйесінің қоректік тізбегінің негізін құрайды және жаһандық фотосинтездің елеулі бөлігін қамтамасыз етеді.

Оттектің түзілу үдерісі

Су ортасындағы оттек фотосинтез нәтижесінде пайда болады. Күн энергиясы көмірқышқыл газы мен суды органикалық қосылыстарға айналдыру үшін пайдаланылады. Бұл реакцияның жанама өнімі ретінде оттек бөлінеді.

Үдерістің кезеңдерін төмендегідей сипаттауға болады:

1. Жарықты сіңіру. Хлорофилл пигменттері күн сәулесін қабылдап, химиялық реакцияларды бастайды. Жарық жеткіліксіз болса, белсенділік төмендейді.
2. Судың ыдырауы. Фотохимиялық кезеңде молекулалық оттек бөлінеді. Дәл осы саты атмосфераны толықтыруға ықпал етеді.
3. Органикалық заттардың түзілуі. Қалыптасқан қосылыстар теңіз ағзаларына қорек болады. Осылайша энергия алмасу жүйесі қалыптасады.

Фотосинтез тек жарық түсетін жоғарғы қабатта жүреді. Бұл аймақ эвфотикалық қабат деп аталады.

Жаһандық өндірістегі мұхиттың үлесі

Ғалымдардың бағалауынша, мұхит атмосфералық оттектің шамамен 45 — 55 пайызын өндіреді. Нақты көрсеткіш маусымдық өзгерістер мен есептеу әдістеріне байланысты өзгереді. Су температурасы мен қоректік заттардың мөлшері де әсер етеді.

Өндіріс көлеміне ықпал ететін факторлар:

• күн сәулесінің қарқындылығы;
• азот пен фосфордың қолжетімділігі;
• беткі қабат температурасы;
• су ағыстарының айналымы.

Фитопланктон қарқынды көбейген кезеңде өндіріс артады. Қоректік заттар жетіспеген жағдайда белсенділік төмендейді.

Неліктен барлық өндірілген оттек атмосфераға түспейді

Өндірілген оттектің барлығы ауаға тікелей өтпейді. Оның елеулі бөлігі теңіз ішінде тұтынылады. Тірі ағзалар тыныс алу және органикалық заттарды ыдырату барысында оны пайдаланады.

Таза үлестің азаю себептері төмендегідей:

1. Теңіз ағзаларының тыныс алуы. Балықтар, ұлулар және бактериялар оттекті пайдаланады. Бұл жалпы көлемді азайтады.
2. Органикалық қалдықтардың ыдырауы. Бактериялар ыдырау кезінде оттекті тұтынады. Кей аймақтарда төмен оттекті аймақтар пайда болуы мүмкін.
3. Суда ерігіштік. Өндірілген оттектің бір бөлігі суда еріген күйде қалады. Ол суасты тіршілігін қамтамасыз етеді.

Сондықтан атмосфераға түсетін таза үлес өндіріс пен тұтыну арасындағы айырмаға байланысты анықталады.

Болашақтағы өзгерістер мен қауіптер

Климаттың өзгеруі мұхиттағы үдерістерге ықпал етеді. Температураның көтерілуі суда оттектің ерігіштігін төмендетеді. Сонымен қатар қышқылдану мен ластану фитопланктон жағдайына әсер етеді.

Негізгі қауіптерге мыналар жатады:

• беткі қабаттың жылынуы;
• пластик және химиялық ластану;
• жағалау аймақтарының эвтрофикациясы;
• ағыстар айналымының өзгеруі.

Бұл факторлардың әрқайсысы өндіріс көлеміне ықпал етуі мүмкін. Теңіз экожүйелерінің тұрақтылығын сақтау жаһандық маңызға ие.

Мұхит атмосферадағы газ тепе-теңдігін сақтауда шешуші рөл атқарады. Қазіргі бағалаулар бойынша, ол Жердегі оттектің шамамен жартысын өндіреді. Негізгі үлес фотосинтез жүргізетін микроскопиялық ағзаларға тиесілі. Өндіріс пен тұтыну арасындағы тепе-теңдік атмосфера құрамын айқындайды. Осы үдерістерді түсіну теңіз экожүйелерін қорғаудың маңызын көрсетеді.