Шаңды дауылдар туралы 23 қызықты деректер

Табиғат адамға оның әлемдегі шынайы орнын еске салатын түрлі құбылыстарға толы. Сол құбылыстардың ішінде ерекше әсер қалдыратыны — атмосфераның өзі жойқын күшке айналатын жағдайлар. Мұндай кезде ауа мөлдір әрі көзге көрінбейтін орта болудан қалып, салмақ, түс және қиратушы қуатқа ие болады. Шаңды дауыл дәл осындай құбылыстардың қатарына жатады: ол бірнеше минуттың ішінде күн шуақты аспанды қою қараңғылыққа айналдырып, миллиондаған тонна топырақты мыңдаған километрге дейін алып кетуі мүмкін. Бұл тек алыс шөлдерге тән сирек экзотикалық құбылыс емес, адамдардың денсаулығына, топырақ жағдайына және тіпті әлемдік мұхиттың химиялық құрамына әсер ететін ғаламдық феномен. Тарихта шаңды дауылдар тұтас халықтардың тағдырына ықпал етіп, мемлекеттерді ауыл шаруашылығына деген көзқарасын қайта қарауға мәжбүр еткен жағдайлар болған. Төменде осы құбылысты жаңа әрі танымдық қырынан көрсететін жиырма үш дерек келтірілген.

1. Шаңды дауыл күшті жел құрғақ топырақтың ұсақ бөлшектерін жер бетінен көтеріп, оларды ауада қалқыған күйде ұстап тұрған кезде пайда болады. Мұндай құбылыстың қалыптасуы үшін үш негізгі шарт қажет: құрғақ әрі қорғалмаған топырақ, жеткілікті күшті жел және топырақты ұстап тұратын өсімдік жамылғысының болмауы. Сондықтан жердің тозуы мен табиғи өсімдіктің жойылуы көптеген аймақтарды бұл құбылысқа әлдеқайда осал етеді.
2. Жер шарындағы ең ірі шаң көзі — Сахара шөлі. Ол атмосферадағы барлық минералдық аэрозольдің шамамен 55 пайызын түзеді. Жыл сайын осы шөлден 400–700 миллион тонна ұсақ бөлшек ауаға көтеріледі. Оның едәуір бөлігі Атлант мұхитын кесіп өтіп, Оңтүстік Американың жағалауларына жетеді.
3. Сахарадан келген шаң Амазонка тропикалық ормандарын фосфор және басқа минералдық заттармен байытады. Бұл заттар жаңбыр арқылы топырақтан шайылып кететіндіктен, сырттан келетін минералдар ерекше маңызды. Ғалымдардың есептеуінше, жыл сайын Амазонка бассейніне Солтүстік Африкадан шамамен 22 миллион тонна шаң түседі. Мұндай «трансантлантикалық тыңайтқыш» болмаса, әлемдегі ең бай экожүйелердің бірі қоректік заттардың жетіспеушілігін сезінер еді.
4. Гоби және Такла-Макан шөлдерінен басталатын Азия шаңды дауылдары бес-жеті күн ішінде Солтүстік Американың жағалауларына жетуі мүмкін. Ұсақ бөлшектер Тынық мұхитын кесіп өтіп, шамамен 11 мың километр қашықтықты еңсереді. Олар жол бойы массасының бір бөлігін жоғалтқанымен, толық жоғалып кетпейді. Мұндай трансконтиненттік тасымал АҚШ пен Канаданың батыс жағалауында әр көктем сайын тіркеледі.
5. 1930-жылдардағы АҚШ-тағы «Шаңды қазандық» апаты XX ғасырдағы ең ірі экологиялық трагедиялардың бірі болды. Ұзаққа созылған құрғақшылық пен прерияларды шамадан тыс жырту миллиондаған гектар жердегі өсімдік жамылғысын жойды. Нәтижесінде алып шаң бұлттары тұтас штаттарды басып қалып, жүздеген мың фермердің шаруашылықтарын тастап кетуіне себеп болды. Бұл оқиға экологиялық апаттың символына айналды.
6. «Шаңды қазандық» кезеңіндегі кейбір дауылдар АҚШ-тың шығыс жағалауына дейін жетіп, Атлант мұхитының үстінен өткен. 1935 жылғы сәуірде болған әйгілі «Қара жексенбі» дауылы бірнеше сағат ішінде шамамен 300 миллион тонна топырақты алып кеткен. Куәгерлер биіктігі бірнеше километрге жететін шаң қабырғасының жүк пойызының жылдамдығындай қозғалғанын сипаттаған.
7. Дауылдың алдыңғы шебінде пайда болатын шаң қабырғасы хабуб деп аталады және оның биіктігі үш километрден асып кетуі мүмкін. Бұл араб сөзі Судан, Арабия түбегі және АҚШ-тың оңтүстік-батысында кездесетін ерекше шаңды дауыл түрін білдіреді. Жақындап келе жатқан хабуб тұтас қоңыр қабырға сияқты көрінеді және жолындағы барлық нәрсені жұтып қояды.
8. Қуатты шаңды дауыл кезінде жел жылдамдығы сағатына 100 километрден асады, ал көріну қашықтығы іс жүзінде нөлге дейін төмендейді. Мұндай жағдайда автомобильдер мен ұшақтар бағдарын жоғалтады, ал қорғаныссыз адам тұншығып қалуы немесе бағытынан адасуы мүмкін. Көрінудің күрт төмендеуі салдарынан ірі шаңды дауылдар жолдарда көп километрге созылатын көлік апаттарының себебі болып жатады.
9. Шаңды дауылдар авиация үшін де үлкен қауіп төндіреді. Абразивті бөлшектер турбиналардың қалақтарын зақымдап, салқындату жүйелерін бітеп, қанаттардың көтеру күшін азайтады. Дубай, Эр-Рияд және Карачи әуежайлары шаңды дауылдар кезінде жұмысын жиі тоқтатады, бұл ондаған мың жолаушының сапарын тоқтатып тастайды.
10. Марс планетасының атмосферасында шаңды дауылдар бүкіл планетаны қамтитын ауқымға дейін жетуі мүмкін. 2018 жылы болған марстық дауыл бірнеше айға созылып, күн сәулесін толық дерлік жауып тастады. Нәтижесінде күн батареяларымен жұмыс істейтін «Оппортьюнити» марсоходы энергиясыз қалып, онымен байланыс біржола үзілді.
11. Атмосферадағы шаң бөлшектері бұлттар мен жауын-шашынның қалыптасуына маңызды рөл атқарады. Ұсақ минералдық түйіршіктер конденсация ядросы ретінде қызмет етеді, олардың айналасына су буы жиналады. Сондықтан мұхит үстіндегі шаңды дауылдар мыңдаған километр қашықтықтағы жауын-шашын режиміне жанама әсер етуі мүмкін.
12. Кейбір дауылдар шаңмен бірге тірі микроорганизмдерді де тасымалдайды: саңырауқұлақ споралары, бактериялар және вирустар. Зерттеулер көрсеткендей, Сахара шаңы Кариб теңізі аймағына маржан рифтерін зақымдайтын патогендерді жеткізеді. Африка шөлдері мен Кариб рифтерінің денсаулығы арасындағы бұл байланыс XX ғасырдың соңында ғана анықталды.
13. Сахара шаңы иммунитеті әлсіреген адамдар үшін қауіпті Aspergillus саңырауқұлағының спораларын да тасымалдайды. Атлант мұхиты арқылы шаң тасымалы күшейген жылдары Кариб аймағында тыныс алу ауруларының саны артады. Осы заңдылық ғалымдарды африкалық шаң шлейфін бақылау жүйелерін құруға мәжбүр етті.
14. Гоби шөлі Шығыс Азиядағы ең белсенді шаң көздерінің бірі саналады. Жыл сайынғы көктемгі дауылдар оның материалын Корея түбегіне, Жапонияға және әрі қарай Тынық мұхиты арқылы таратады. «Сары шаң» құбылысы аймақта соншалықты кең таралған, тіпті қытай тілінде хуанша, корей тілінде хвандже деп аталатын арнайы атаулары бар.
15. Шаңды дауылдар адамдардың денсаулығына тікелей әсер етеді. Олар тыныс алу ауруларын, конъюнктивитті және астманың асқынуын туындатуы мүмкін. Диаметрі 2,5 микрометрден кіші бөлшектер өкпе тіндеріне терең еніп, табиғи жолмен шығарылмайды. Африканың Сахель аймағында эпидемиологтар шаң маусымын балалар арасындағы пневмониядан болатын өлім-жітімнің өсуімен байланыстырады.
16. Арабия түбегінде шамал деп аталатын ерекше шаңды жел бірнеше күн қатарынан солтүстіктен және солтүстік-батыстан соғады. Бұл маусымдық жел Кувейтті, Иракты, Иранды және Біріккен Араб Әмірліктерін қалың шаң бұлттарымен жиі жауып қалады. Кей жылдары шамал ауа сапасын соншалық төмендетеді, тіпті далада болу қауіпті деңгейге жетеді.
17. Адам әрекеті көптеген аймақтарда шаңды дауылдардың қарқындылығын айтарлықтай күшейтті. Арал теңізінің құрғауы XX ғасырдағы ең ірі экологиялық апаттардың бірі болды. Бұрынғы теңіз табаны қазір тұзға бай шаңның үлкен көзіне айналды. Желдер бұл улы бөлшектерді бүкіл Орталық Азияға таратып, жүздеген километр қашықтықтағы топырақ пен адамдардың өкпесіне әсер етеді.
18. Әскери қақтығыстар да шаңды дауылдардың жиілеуіне ықпал етеді. Соғыс кезінде өсімдік жамылғысы жойылып, топырақ құрылымы бұзылады. Ирак пен Ауғанстандағы соғыстардан кейін зерттеушілер бұл аймақтарда шаң белсенділігінің артқанын байқаған. Жарылған жер, тапталған алқаптар және бұзылған суару жүйелері желге оңай ілінетін құрғақ топырақ қалдырады.
19. «Сүтті тұман» деп аталатын ерекше құбылыс өте ұсақ шаң бөлшектері үлкен биіктікке көтерілгенде пайда болады. Мұндай жағдайларда аспан мыңдаған километр қашықтықта сарғыш немесе қызғылт сары түске боялуы мүмкін. 2021 жылғы наурызда дәл осындай құбылыс Сахара шаңының әсерінен Испания мен Франция аспанын қызғылт сары түске айналдырған.
20. Шаңды дауылдар атмосфераның температуралық режиміне күрделі әсер етеді. Қалқыған бөлшектер күн сәулесін шағылыстырып, жер бетін салқындатады, бірақ сонымен қатар Жердің жылулық сәулесін ұстап қалып, түнгі салқындауды баяулатады. Жалпы климаттық әсер шаңның құрамына, биіктігіне және жер бетінің ерекшеліктеріне байланысты өзгереді.
21. Шаңды дауылдарды бақылау NASA мен Еуропалық ғарыш агенттігінің спутниктері арқылы жүзеге асырылады. MODIS және SEVIRI жүйелері шаң шлейфтерін нақты уақыт режимінде бақылап, олардың қозғалысын болжауға мүмкіндік береді. Бұл ақпарат медицина қызметтері, авиация және метеорология саласында кеңінен қолданылады.
22. Кейбір тарихи апаттардың күшеюіне шаңды дауылдар ықпал еткен болуы мүмкін. Кейбір зерттеушілер б.з.д. шамамен 1200 жылы болған қола дәуірі өркениеттерінің құлдырауын ұзақ құрғақшылық пен шаң құбылыстарымен байланыстырады. Бұл гипотеза әлі де талқыланып келеді, бірақ ғалымдардың шаңды дауылдарды тарихи фактор ретінде қарастыратынын көрсетеді.
23. Шаңды дауылдармен күрес түрлі шараларды қамтиды: орман белдеулерін отырғызу, тозған топырақтарды қалпына келтіру және ауыл шаруашылық тәжірибелерін өзгерту. Қытай Гоби және Хуншань шөлдерінің оңтүстік шекаралары бойымен мыңдаған километрге созылған «Жасыл қабырға» орман жобасын жүзеге асыруда. Бұл жобаның тиімділігі туралы пікірталастар бар, бірақ оның өзі мемлекеттер шаңды дауылдарды ұлттық деңгейдегі маңызды мәселе ретінде қарастыра бастағанын көрсетеді.

Шаңды дауылдар бүгінде жай ғана метеорологиялық құбылыс емес, Жердің топырақ ресурстарының жағдайын көрсететін маңызды көрсеткішке айналды. Кейбір аймақтарда олардың жиілігі мен қарқындылығының артуы топырақтың тозуымен, климаттың өзгеруімен және жерді дұрыс пайдаланбаумен тікелей байланысты. Бір құрлықтағы шөлдер, екінші құрлықтағы маржан рифтерінің денсаулығы және үшінші аймақтағы егін өнімділігі арасындағы байланыстар біздің планетаның өзара тығыз байланысқан жүйе екенін көрсетеді. Сондықтан құрғақ аймақтардағы топырақты қорғау және өсімдік жамылғысын қалпына келтіру — тек жергілікті міндет емес, бүкіл биосфераның тұрақтылығы үшін маңызды шарт.