Философияның бастауында кім тұрды

Ежелгі заманнан бері адамдар қоршаған әлемнің қалай құрылғанын, табиғат құбылыстарының себептерін және адам өмірінің мәнін түсінуге ұмтылып келеді. Алғашында мұндай сұрақтарға жауаптар көбінесе аңыздардан, мифтерден және діни түсініктерден ізделді. Алайда уақыт өте келе дүниені пайымдау мен бақылау арқылы түсіндіруге тырысқан ойшылдар пайда болды. Дәл осылай кейіннен философия деп аталған бағыт қалыптасты. Ол адамзат ойының дамуындағы маңызды кезеңге айналып, көптеген ғылымдардың негізін қалады. Философияның шығу тегін түсіну үшін оның алғашқы өкілдеріне назар аудару қажет.

Философия қалай пайда болды

Мифологиялық дүниетанымнан рационалды ойлауға көшу бірден болған жоқ. Адамдар табиғаттағы заңдылықтарды байқап, құбылыстарды тылсым күштердің көмегінсіз түсіндіруге ұмтыла бастады.

Бұл үдеріс әсіресе Кіші Азиядағы ежелгі грек қалаларында айқын көрінді. Сауданың, теңіз қатынасының және түрлі халықтармен байланыстардың дамуы жаңа идеялардың таралуына ықпал етті. Соның нәтижесінде әлемнің құрылысын ақыл мен бақылау арқылы түсіндіруге тырысқан алғашқы ойшылдар пайда болды.

Неліктен философияның бесігі ретінде Ежелгі Грекия аталады

Әлем туралы ой-толғамдар көптеген ежелгі өркениеттерде болғанымен, дәл Грекияда жүйелі философиялық зерттеу дәстүрі қалыптасты.

Бұған бірнеше фактор әсер етті:

• әртүрлі идеяларды еркін талқылау мүмкіндігі болды. Грек полистерінде қоғамдық пікірталастар кең таралған еді. Соның арқасында ойшылдар өз көзқарастарын ашық түрде білдіре алды;
• теңіз саудасының және мәдени байланыстардың дамуы маңызды рөл атқарды. Саудагерлер мен саяхатшылар алыс аймақтардан жаңа білімдер әкелді. Мұндай мәліметтер адамдардың дүниетанымын кеңейтті;
• білім мен шешендік өнер жоғары бағаланды. Дәлелді ой қорыта білу үлкен құрметке ие болды. Осындай орта интеллектуалдық ізденістердің дамуына ықпал етті;
• білімнің барлық саласын бақылайтын бірыңғай діни орталық болған жоқ. Сондықтан түрлі теориялардың пайда болуына мүмкіндік туды. Олардың көпшілігі қызу пікірталастардың тақырыбына айналды.

Осы жағдайлардың үйлесуі философиялық дәстүрдің қалыптасуына қолайлы негіз қалады.

Фалес Милетский — алғашқы философтардың бірі

Философияның бастауы туралы сөз болғанда ең алдымен Фалес Милетскийдің есімі аталады. Ол біздің заманымызға дейінгі VII-VI ғасырларда өмір сүрген.

Фалес табиғат құбылыстарын мифтерге сүйенбей түсіндіруге тырысты. Оның пікірінше, барлық нәрсенің түп негізі су болған. Бүгінгі күні бұл тұжырым қарапайым болып көрінуі мүмкін, бірақ оның маңызы қорытындының дұрыстығында емес, мәселені түсіндіру тәсілінде жатыр.

Сондықтан көптеген зерттеушілер оны еуропалық философиялық ойдың негізін қалаушылардың бірі деп санайды.

Милет мектебінің басқа өкілдері

Фалестен кейін дүниенің бастапқы негізін іздеуді жалғастырған шәкірттер мен ізбасарлар шықты. Олардың әрқайсысы әлемнің құрылысын өзінше түсіндірді.

Ең танымал тұлғалардың қатарына мыналар жатады:

1. Анаксимандр барлық нәрсенің бастауы ретінде «апейрон» деп аталатын шексіз субстанцияны қарастырды. Оның ойынша, барлық заттар мен құбылыстар осы негізден пайда болады. Бұл көзқарас кейінгі философиялық ілімдердің дамуына айтарлықтай әсер етті.
2. Анаксимен әлемнің түп негізі ауа деп есептеді. Ол әртүрлі заттар ауаның қоюлануы немесе сиреуі нәтижесінде пайда болады деп түсіндірді. Мұндай көзқарас табиғаттың алуан түрлілігін бір ғана қағида арқылы түсіндіруге ұмтылыс болды.
3. Бұл ойшылдар болмыстың маңызды сұрақтарына ақылға негізделген жауап іздеді. Олардың көзқарастары әртүрлі болғанымен, барлығын қоршаған әлемді логикалық тұрғыдан түсіндіруге деген талпыныс біріктірді. Дәл осы ерекшелік адамзат ойының дамуындағы маңызды қадамға айналды.

Милет мектебінің идеялары кейінгі философиялық зерттеулердің негізін қалады.

Пифагор және оның әлемге деген ерекше көзқарасы

Философияның дамуына Пифагор да зор үлес қосты. Бүгінде оның есімі көбінесе математикамен байланыстырылады, алайда ол тек ғалым ғана емес, сонымен қатар көрнекті ойшыл болған.

Пифагор әлемнің негізінде сандар мен математикалық заңдылықтар жатыр деп есептеді. Ол үйлесімділікті аспан денелерінің қозғалысынан, музыкалық дыбыстардан және геометриялық қатынастардан көрді.

Оның көзқарастары кейінгі ұрпақтарға үлкен әсер етіп, Ғаламдағы тәртіп туралы түсініктердің қалыптасуына ықпал етті.

Гераклит және үздіксіз өзгеріс идеясы

Ерте дәуірдегі ең танымал философтардың бірі Гераклит Эфестік болды. Ол әлемдегі барлық нәрсе үнемі өзгеріп отырады деген тұжырымымен белгілі.

Оның пікірінше, бір өзенге екі рет түсу мүмкін емес, өйткені су үздіксіз ағып жатады. Бұл бейнелі ой қоршаған шындықтың тұрақты қозғалыста екенін білдіреді.

Гераклит қарама-қарсылықтардың күресін дамудың басты көзі деп санады. Оның идеялары кейінгі көптеген философиялық бағыттарға әсер етті.

Парменид және өзгермейтін болмысты іздеу

Егер Гераклит өзгерісті басты құбылыс ретінде қарастырса, Парменид мүлде басқа ұстанымды жақтады.

Ол шынайы болмыс біртұтас, мәңгілік және өзгермейтін деп есептеді. Адам көретін өзгерістерді сезім мүшелерінің алдауы ретінде түсіндірді.

Гераклит пен Парменидтің көзқарастары арасындағы қарама-қайшылық философия тарихындағы ең маңызды пікірталастардың біріне айналды. Кейінгі ойшылдардың көпшілігі осы екі ұстанымның арасынан үйлесім табуға тырысты.

Алғашқы философтардың қандай идеялары ерекше маңызды болды

Ежелгі ойшылдар қазіргі ғылымдағыдай нақты білімге ие болған жоқ. Соған қарамастан олар рационалды ойлаудың негізін қалады.

Олардың ең маңызды жетістіктеріне мыналар жатады:

• әлемді тек мифтер арқылы емес, ақыл мен бақылауға сүйеніп түсіндіруге ұмтылу;
• табиғаттағы әртүрлі құбылыстардың негізінде жатқан ортақ заңдылықтарды іздеу;
• логикалық пайымдау мен дәлелдеу мәдениетін дамыту;
• әлемнің пайда болуы, адам және білімнің табиғаты туралы іргелі сұрақтарды қою.

Осы жетістіктердің арқасында философия біртіндеп адамзат мәдениетінің дербес саласына айналды.

Философияның бастауында күрделі сұрақтарға жауапты пайымдау мен бақылау арқылы іздеуге батылы жеткен адамдар тұрды. Олардың идеялары қазіргі көзқарас тұрғысынан әрдайым дұрыс бола бермесе де, дүниені танудың жаңа жолын ашты. Ежелгі ойшылдардың мұрасы мыңдаған жылдар өтсе де ғылымға, мәдениетке және білім беру саласына әсерін жалғастырып келеді. Олардың еңбектеріне деген қызығушылықтың сақталуы кездейсоқ емес, өйткені шындықтың табиғаты мен адамның әлемдегі орны туралы көптеген сұрақтар бүгінгі күні де өзекті болып қала береді.