Адам ағзасы қанша жылу шығарады?

Тірі ағзалар қоршаған ортамен үнемі энергия алмасып отырады. Адам тынығып жатқанда немесе ұйықтап жатқан кезде де оның ағзасында мыңдаған биохимиялық үдерістер жүреді. Сол құбылыстардың нәтижесінде белгілі бір мөлшерде жылу бөлінеді. Осы энергияның арқасында дене температурасы тіршілік үшін қажетті деңгейде сақталады. Көптеген адамдар әр адамның өзінше табиғи жылу көзі екенін біле бермейді. Сондықтан адам денесі қанша жылу өндіретінін және бұл көрсеткіш қандай факторларға байланысты екенін қарастырайық.

Ағза неліктен жылу бөледі

Жасушалардың негізгі энергия көзі — тағам арқылы алынатын қоректік заттар. Олар ыдыраған кезде энергия бөлініп шығады және бұлшықеттердің, ішкі мүшелердің әрі жүйке жүйесінің жұмысына жұмсалады.

Алайда алынған энергияның барлығы пайдалы жұмысқа кетпейді. Оның едәуір бөлігі жылуға айналып, қоршаған ортаға таралады. Мұндай үдеріс зат алмасудың табиғи нәтижесі болып табылады.

Дәл осы себепті дені сау адамның дене температурасы әдетте 36,5-37 градус шамасында сақталады.

Тыныштық күйінде қанша жылу бөлінеді

Адам демалып жатқан кезде де ағза белсенді жұмысын жалғастыра береді. Жүрек қан айдайды, өкпе тыныс алуды қамтамасыз етеді, ал жасушалар өмірлік маңызды қызметтерін атқарады.

Орташа алғанда, ересек адам тыныштық күйінде шамамен 70-100 ватт жылу қуатын бөледі. Бұл көрсеткіш шағын қыздыру шамының қуатымен шамалас.

Мұны жақсырақ түсіну үшін бірнеше салыстыруды қарастыруға болады:

• ұйықтап жатқан адам шамамен 70 ватт жылу энергиясын бөледі. Физикалық белсенділік болмағанымен, ішкі мүшелер жұмысын тоқтатпайды. Соның арқасында дене түнгі уақытта да жылы болып қалады;
• тыныш отырып кітап оқу немесе басқа да жеңіл әрекеттер көрсеткішті 80-100 ваттқа дейін арттыруы мүмкін. Мұндай жағдайда бұлшықеттер аз деңгейде белсенді болады. Қосымша энергия дене қалпын сақтауға және мидың жұмысына жұмсалады;
• жабық бөлмеде отырған адамдар тобы ауа температурасын айтарлықтай көтере алады. Сондықтан адам көп жиналған орындарда қыстың өзінде ауа ыстық әрі қапырық болып кетеді. Барлық адамдар бөлетін жылу қосылған кезде әсері анық байқалады.

Бұл мысалдар адамның үнемі шағын табиғи жылытқыш ретінде әрекет ететінін көрсетеді.

Физикалық жүктеме кезінде не болады

Қозғалыс барысында энергияға деген қажеттілік күрт артады. Бұлшықеттер көбірек оттегі мен қоректік заттарды пайдалана бастайды.

Сонымен қатар адам ағзасының тиімділігі шексіз емес. Энергияның белгілі бір бөлігі ғана механикалық жұмысқа жұмсалады, ал қалғаны жылуға айналады.

Әртүрлі белсенділік кезінде көрсеткіштер айтарлықтай өзгеруі мүмкін:

1. Жылдам жүру кезінде жылу қуаты көбіне 200-300 ваттқа дейін жетеді. Бұлшықеттердің жұмысы едәуір энергия шығынын талап етеді. Артық энергия тері мен тыныс алу арқылы сыртқа шығарылады.
2. Жүгіру барысында көрсеткіш 500 ваттан асып кетуі мүмкін. Кәсіби спортшыларда бұл мән одан да жоғары болады. Сондықтан қарқынды жаттығудан кейін киімнің термен сулануы қалыпты жағдай саналады.
3. Ауыр физикалық жүктемелер кезінде қысқа уақытқа жылу қуаты 1000 ватттан асып кетуі ықтимал. Осындай жағдайда ағза өзін белсенді түрде салқындатуға мәжбүр болады. Егер тиімді термореттеу жүйесі болмаса, дене тез қызып кетер еді.

Бұл мәндер спортпен айналысқанда терлеудің күшеюі мен тыныс алудың жиілеуін түсіндіреді.

Дене артық жылудан қалай арылады

Тұрақты температураны сақтау үшін ағза бірнеше салқындату механизмін пайдаланады. Олар бір мезгілде жұмыс істеп, бірін-бірі толықтырады.

Ең маңызды тәсілдерге мыналар жатады:

• тері арқылы жылу сәулесін тарату. Бұл үдеріс салқын ортада да үздіксіз жүреді. Жылудың едәуір бөлігі дәл осылай сыртқа шығады;
• қоршаған ауаға энергия беру. Дене мен сыртқы орта арасындағы температура айырмашылығы неғұрлым үлкен болса, бұл механизм соғұрлым тиімді жұмыс істейді. Желдің болуы салқындатуды күшейтеді;
• тердің булануы. Сұйықтықтың буға айналуы үшін энергия қажет болады. Сол энергия ағзадан алынады және нәтижесінде дене салқындайды;
• тыныс алу арқылы жылудың бөлінуі. Әрбір дем шығарғанда энергияның белгілі бір бөлігі қызған әрі ылғалданған ауамен бірге сыртқа кетеді. Бұл механизмнің үлесі салыстырмалы түрде аз болғанымен, оның да маңызы бар.

Осы үдерістердің үйлесімді жұмысы әртүрлі жағдайларда дене температурасын қалыпты деңгейде сақтауға мүмкіндік береді.

Адам денесінің жылуын пайдалануға бола ма

Адамдар бөлетін энергияны пайдалану идеясы инженерлердің назарын ұзақ уақыт бойы аударып келеді. Әсіресе адамдар көп жиналатын ғимараттар бұл тұрғыда қызығушылық тудырады.

Мысалы, кейбір заманауи құрылыстарды жобалау кезінде келушілер бөлетін жылу ескеріледі. Бұл суық мезгілде жылытуға жұмсалатын шығындарды азайтуға мүмкіндік береді.

Бұдан да ерекше жобалар бар. Кей жағдайларда метро жолаушыларының, сауда орталықтарына келушілердің немесе кеңсе қызметкерлерінің бөлетін жылуы ғимараттарды жылытуға ішінара пайдаланылады. Мұндай жүйелер дәстүрлі жылыту тәсілдерін толық алмастыра алмаса да, энергия тиімділігін арттыруға көмектеседі.

Неліктен бірдей температурада адамдар әртүрлі сезінеді

Бөлінетін жылу мөлшері көптеген факторларға байланысты өзгереді. Сондықтан бір жағдай әр адамға әрқалай әсер етуі мүмкін.

Жылу өндіру қарқындылығына төмендегі ерекшеліктер ықпал етеді:

1. Жас ерекшелігі. Балалардың зат алмасуы әдетте жылдамырақ жүреді. Сондықтан олар дене салмағына қатысты көбірек жылу бөледі.
2. Бұлшықет көлемі. Бұлшықет тіні май тініне қарағанда көбірек энергия жұмсайды. Сол себепті бұлшықеттері жақсы дамыған адамдар көбіне көбірек жылу өндіреді.
3. Гормондық жағдай. Кейбір гормондар зат алмасуды жеделдетеді. Нәтижесінде жылу энергиясының түзілуі артады.
4. Қозғалыс белсенділігі. Тұрақты жаттығулар ағзаның жұмысына және термореттеу ерекшеліктеріне әсер етеді. Соның арқасында дене әртүрлі климаттық жағдайларға жақсырақ бейімделеді.

Осы ерекшеліктердің барлығы бір адамға жайлы болып көрінген температураның екіншісіне салқын сезілуін түсіндіреді.

Адам денесі өмір бойы үздіксіз жылу өндіретін таңғажайып биологиялық жүйе болып табылады. Тіпті толық тыныштық кезінде де ағза ішінде тұрақты энергия шығынын қажет ететін көптеген үдерістер жүреді. Бөлінетін жылу өмірлік маңызды қызметтердің қалыпты жұмысын қамтамасыз етуге көмектеседі. Осындай механизмдерді зерттеу адам ағзасының мүмкіндіктерін тереңірек түсінуге жол ашады. Сонымен қатар бұл білім болашақта энергияны тиімді пайдаланатын жаңа технологияларды жасауға ықпал етуі мүмкін.