АҚШ туралы сіз білмейтін 40 қызықты факт

Америка Құрама Штаттары аумағының ауқымдылығы, мәдениеттердің әртүрлілігі және жаһандық процестерге ықпалы арқасында қазіргі әлемнің мемлекеттері арасында ерекше орын алады. Ел бір-біріне ұқсамайтын дәстүрлері, климаты және қоныстану тарихы бар елу штатты біріктіреді. Өмір сүрген салыстырмалы қысқа мерзім ішінде бұл держава адамзатқа әлемнің әр түкпіріндегі миллиондаған адамдардың күнделікті өміріне енген көптеген өнертабысты сыйлады. Сонымен қатар американдық табиғат аз емес рекордты сақтап отыр, ал мемлекет тарихы күтпеген бетбұрыстар мен қызықты сәйкестіктерге толы. Төменде осы елдің өмірінің әртүрлі қырын — географиясы мен табиғатынан бастап технологиясына, тағамдары мен қоғамдық құрылымына дейінгі мәселелерді ашатын қырық факт жинақталған. Тізімнің әрбір тармағы АҚШ-тың таныс бейнесіне жаңа қырынан қарауға көмектеседі.

1. Ресми түрде ел елу штаттан, сондай-ақ елорда — Вашингтон орналасқан Колумбия федералдық округінен тұрады. Округ үкіметтің жергілікті билікке тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін әдейі ешбір штаттың құрамына кірмейді. Мұндай шешімді әлі он сегізінші ғасырдың соңында конституцияны жасаушылар қабылдаған болатын.
2. Аляска Ресей империясынан мың сегіз жүз алпыс жетінші жылы жеті миллион екі жүз мың долларға сатып алынды. Көптеген замандастар сатып алуды бастамашылық еткен мемлекеттік хатшының құрметіне бұл мәмілені «Сьюардтың ақымақтығы» деп атаған. Онжылдықтар өткен соң сол жерден алтын мен мұнай табылып, сатып алу ерекше тиімді болды.
3. Йеллоустоун бүкіл әлемде ғана емес, осы елде де бірінші ұлттық саябақ атанып, мың сегіз жүз жетпіс екінші жылы осындай мәртебе алды. Аумақ Old Faithful атты әйгілі гейзерін қоса, гейзерлерімен танымал, ол өте тұрақты түрде атқылайды. Саябақ сонымен қатар боз аюлар мен бизон отарларының мекені болып табылады.
4. Бостандық мүсінін Франция американдық тәуелсіздіктің жүзжылдығы құрметіне сыйлаған, әрі монумент бөлшектелген күйде теңіз жолымен жеткізілді. Мүсінші Фредерик Бартольди жоба үстінде он жылдай жұмыс істесе, ішкі қаңқаны инженер Гюстав Эйфель жасаған. Бүгінде мұрағат кезінде қосылған алаудың сырты нағыз алтынмен қапталған.
5. Гавайи он тоғызыншы ғасырдың соңына дейін тәуелсіз патшалық болып қалды, ал одан кейін монархияны америкалық кәсіпкерлер құлатты. Соңғы патшайым Лилиуокалани өмірінің қалған бөлігін Иолани сарайында үй қамауында өткізді. Осы сарай қазіргі Штаттар аумағындағы жалғыз ресми корольдік резиденция болып қала береді.
6. Аляскадағы Денали Солтүстік Американың ең биік шыңы саналады, оның биіктігі алты жарым мың метрге жуықтайды. Тауды ұзақ уақыт бойы президенттің құрметіне Мак-Кинли деп атап келді, дегенмен өңірдің байырғы тұрғындары әрдайым жергілікті атауды қолданған. Ресми түрде қайта атау тек жиырма бірінші ғасырда жүзеге асты.
7. Калифорниядағы Өлім аңғары ауа температурасының тіркелген әлемдік рекордын сақтап отыр — мың тоғыз жүз он үшінші жылы бұл көрсеткіш Цельсий бойынша елу алты бүтін оннан жеті градусты құрады. Жердің атауы он тоғызыншы ғасырда шөлді кесіп өтуге тырысқан алтын іздеушілердің трагедиясымен байланысты. Жазда сол жерде дайындықсыз туристер қазірге дейін қаза табады.
8. Федералды деңгейде елдің заңмен бекітілген мемлекеттік тілі жоқ, дегенмен ағылшын тілі барлық жерде қолданылады. Нью-Мексиконы қоса алғанда, кейбір штаттар испан тілін ағылшын тілімен теңдей ресми деп таниды. Ал Гавайи гавайи тілін екінші мемлекеттік тіл ретінде конституцияда бекітті.
9. Ұлы көлдер планетаның барлық үстіңгі тұщы суының шамамен жиырма бір пайызын құрайды. Бұл су айдындары мұздықтардың он мыңдаған жыл бұрынғы шегінуі нәтижесінде пайда болған. Солардың арасында Жоғарғы көл ауданы бойынша әлемдегі ең үлкен тұщы су көлі болып саналады.
10. Миссури саласымен бірге Миссисипи өзені жер шарындағы ұзын өзен жүйелерінің біріне жатады, оның ұзындығы алты мың километрден асады. Марк Твен осы өзенге Том Сойер туралы оқиғаны қоса, бірнеше атақты шығармасын арнады. Арна бойымен кеме қатынасы қазірге дейін орталық штаттардың экономикасында маңызды рөл атқарады.
11. Аризонадағы Ұлы каньон миллион жылдар бойы Колорадо өзенінің әсерінен қалыптасқан. Шатқалдың тереңдігі кейбір жерде бір жарым километрден асады, ал тау жыныстарының қабаттары планетаның геологиялық тарихын ашады. Каньонға жыл сайын әлемнің әр түкпірінен бірнеше миллион турист келеді.
12. Штат астанасы әрдайым оның ең үлкен қаласы бола бермейді, әрі мұндай мысал жеткілікті. Нью-Йорктың астанасы — Олбани, ал биіктер алды ғимараттарымен танымал сол атпен аталатын алып қала емес. Осыған ұқсас жағдай Калифорнияда да қалыптасқан, онда әкімшілік орталық болып халық саны бойынша Лос-Анджелестен кем түсетін Сакраменто саналады.
13. Аты «арал» деп аударылатынына қарамастан, Род-Айленд аумағы бойынша ең кіші штат болып қала береді. Аумағы басқа өңірлердің көптеген ірі қаласының ішіне сыйып кетеді. Қарапайым өлшеміне қарамастан, штат он тоғызыншы ғасырдағы өнеркәсіп төңкерісінде айтарлықтай рөл атқарды.
14. Техас Аляскадан кейінгі аумағы бойынша штаттар арасында екінші орында тұрады, әрі бір кезде тәуелсіз республика ретінде өмір сүрген. Қосылу дербес өмір сүрген он жылдан кейін мың сегіз жүз қырық бесінші жылы орын алды. Жергілікті тұрғындар қазірге дейін өз жерінің ерекше тарихымен мақтанады.
15. Мэн — атауы тек бір буыннан тұратын жалғыз штат. Өңір омарды өндіруімен және Атлант мұхитының көрікті жағалауымен танымал. Күзде сол жерде үйеңкі орманының жапырағының жарқын түсі арқасында ерекше әдемі болады.
16. Аңызға айналған Route 66 тас жолы мың тоғыз жүз жиырма алтыншы жылы ашылып, Чикаго мен Лос-Анджелесті жалғады. Жол еркіндік пен саяхаттың символына айналып, музыканттар мен режиссёрларды белгілі шығармалар жасауға шабыттандырды. Маршруттың бір бөлігі автотуристер үшін тарихи көрікті орын ретінде сақталған.
17. Штатаралық автомагистральдар жүйесі президент Эйзенхауэрдің неміс автобандарымен танысуынан кейін оның тұсында салынды. Жоба жиырмасыншы ғасырдың ең ірі инфрақұрылымдық бастамаларының біріне айналды. Жолдардың жалпы ұзындығы жетпіс бес мың километрден асады.
18. Пошта қызметін тәуелсіздік жариялануынан әлдеқайда бұрын, мың жеті жүз жетпіс бесінші жылы Бенджамин Франклин негіздеген. Ұйым тез арада бір-бірінен алшақ отырған отарлар арасындағы байланыстың маңызды құралына айналды. Бүгінде пошта ведомствосы елдің ірі жұмыс берушісінің бірі болып қала береді.
19. Райт ағайындылар ауадан ауыр аппаратпен бірінші басқарылатын ұшуды мың тоғыз жүз үшінші жылы Китти-Хок қалашығының маңында жасады. Оқиға небәрі он екі секундқа созылғанымен, авиацияның дамуын мәңгілікке өзгертті. Сынақ өткізілген орын қазір ұлттық ескерткіш ретінде қорғауда тұр.
20. Coca-Cola компаниясы мың сегіз жүз сексен алтыншы жылы Атлантада дәріхана қызметкері Джон Пембертонның арқасында пайда болды. Алғашында сусынды шаршаудан сақтайтын тонизациялаушы құрал ретінде сатқан. Бүгінде брендті іс жүзінде әлемнің әрбір елінде таниды.
21. Levi’s джинсі мың сегіз жүз жетпіс үшінші жылы Калифорния алтын іздеушілеріне арналған берік жұмыс киімі ретінде патенттелген. Қалталардағы тойтармаларды ауыр физикалық жұмыс кезінде тігісті нығайту үшін арнайы қосқан. Модель онжылдықтар бойы дерлік өзгермей, әлемдік сәннің классикасы болып қала берді.
22. Голливуд Оңтүстік Калифорнияның күнді климаты мен әртүрлі пейзажының сәтті үйлесімі арқасында әлемдік кинематограф астанасына айналды. Алғашқы студиялар жиырмасыншы ғасырдың басында-ақ Нью-Йорктан сол жерге көшті. Төбедегі әйгілі жазу алдымен индустрияны емес, тұрғын алабты жарнамалаған.
23. Калифорниядағы Кремний алқабы Стэнфорд университетінің көршілес орналасуы арқасында әлемдік технологиялық инновациялардың орталығына айналды. Атауы жартылай өткізгіштер өндірісінде қолданылған кремнийге сілтеме жасайды. Дәл сол жерде Apple, Google және басқа да көптеген белгілі компания негізделген.
24. Заманауи интернеттің прототипі — ARPANET желісі — қорғаныс министрлігінің тапсырысымен мың тоғыз жүз алпыс тоғызыншы жылы жасалды. Университет компьютерлері арасындағы алғашқы хабарлама техникалық ақаудың салдарынан тура әріптеп жіберілді. Әзірлеме бастапқыда әскери және ғылыми мақсатты көздеген.
25. Рашмор мемориалы Оңтүстік Дакота жартасында он төрт жыл бойы, мың тоғыз жүз жиырма жетінші жылдан бастап қашалды. Мүсінші Гутзон Борглум Вашингтон мен Линкольнді қоса, төрт президентті бейнеледі. Жұмысты әкесі қайтыс болғаннан кейін оның ұлы аяқтаған.
26. Мемлекеттік туды штаттар саны бойынша елу жұлдыз және алғашқы британдық отарлардың құрметіне он үш жолақ безендіреді. Жаңа аумақ қосылған сайын дизайн жиырма алты реттен астам өзгерді. Соңғы өзгеріс Гавайи қосылғаннан кейін мың тоғыз жүз алпысыншы жылы енгізілді.
27. Шығу тегі әлі күнге дейін тарихшылар арасында дау тудыратынына қарамастан, бейсбол ұлттық спорт түрі саналады. Ойынды генерал Эбнер Даблдейдің жасады деген аңыз құжатпен расталмайды. Дегенмен жыл сайынғы чемпионат бүкіл ел бойынша миллиондаған адал жанкүйерді жинайды.
28. Америкалық футбол қалған әлемде кең тараған классикалық соккерден айтарлықтай ерекшеленеді. Ойын он тоғызыншы ғасырдың соңында студенттік командалардың қатысуымен ағылшын регбиінен дамыды. Маусымның финалы — Супербоул — дәстүрлі түрде жылдың ең көп қаралатын теледидар оқиғасына айналады.
29. Алғашқы алғыс айту мерекесін мың алты жүз жиырма бірінші жылы Плимут отарының қоныс аударушылары вампаноаг тайпасының өкілдерімен бірге атап өтті. Мереке жаңа құрлықтағы ауыр алғашқы қыстан кейінгі сәтті егіннің символы болды. Күркетауық пен асқабақ пирогы дереу дәстүрлі тағамға айналған жоқ.
30. Елу штаттың әрқайсысының өңір ерекшелігін бейнелейтін өзінің ресми лақап аты бар. Флориданы «күн штаты» деп атаса, Калифорнияны он тоғызыншы ғасырдағы алтын дайджаны себебінен «алтын штат» деп атайды. Мұндай бейресми атаулар көбіне тура автомобиль нөмірлеріне басылады.
31. Доллар белгісі тәуелсіздік жарияланғанға дейін-ақ пайда болған, әрі бір нұсқа бойынша испан песосынан шыққан. Белгіні өз валютасы енгізілгенге дейін-ақ америкалық отарлардың саудагерлері қолданған. Бүгінде доллар әлемдік қаржы жүйесінің басты резервтік валютасы болып қала береді.
32. Ұлттық саябақтар жүйесі құрлықтың ең әртүрлі экожүйесін қамтитын алпыс үш аумақты біріктіреді. Саябақтардың алғашқы супер-интенданты табиғатты сақтау үшін ағаш дайындау компанияларының мүддесіне қарсы күресті. Саябақ қызметінің басқармасы мың тоғыз жүз он алтыншы жылдан бастап жұмыс істейді.
33. Ақ бас бүркіт мемлекеттің ресми символы мың жеті жүз сексен екінші жылы атанды, дегенмен Бенджамин Франклин күркетауыққа артықшылық берген. Оның пікірінше, бүркіт өлексе жегіш жыртқыштың нашар моральдық мінезіне ие болған. Дегенмен конгресс дәл осы асқақ құсты таңдады.
34. McDonald’s желісінің алғашқы мейрамханасы мың тоғыз жүз қырқыншы жылы Калифорнияда Макдональд ағайындарының шағын дәмхана ретінде ашылды. Жылдам қызмет көрсету тұжырымдамасын кейінірек автомобиль зауыттарының жұмысын бақылағаннан кейін дамытты. Бүгінде осыған ұқсас модель іс жүзінде әлемнің барлық елінде таралған.
35. Елдің континенттік бөлігі ресми түрде төрт стандартты уақыт белдеуіне бөлінеді, ал аралдық аумақтарды есептегенде олардың саны алтыға жетеді. Шығыс пен Тынық мұхиты жағалауы арасындағы айырмашылық үш сағатты құрайды. Мұндай әртүрлілік аймақтар арасындағы телефон қоңырауын жоспарлауда кейде шатасу тудырады.
36. Бір мезгілде төрт штаттың шекарасы түйісетін жалғыз орынды Four Corners деп атайды, ол Колорадо үстіртінде орналасқан. Сол жерде Аризона, Юта, Колорадо және Нью-Мексиконың иеліктері қиылысады. Туристер бір мезгілде төрт өңірде тұрып суретке түсуді ұнатады.
37. Аляска жағалауының ұзындығы қалған барлық штаттың жиынтық жағалауынан асып түседі. Өңірді бір мезгілде Тынық және Солтүстік Мұзды мұхиттар, сондай-ақ Беринг теңізі шайып жатыр. Дәл осы себептен балық аулау жергілікті экономиканың маңызды саласы болып қала береді.
38. Көше тағамы ретінде хот-дог он тоғызыншы ғасырда шұжық дәстүрін алып келген неміс иммигранттарының арқасында кеңінен таралды. Атауы шұжықты тәкене тәрізді бейнелеген карикатурадан кейін бекітілді. Бүгінде тағамды стадиондарда, жәрмеңкелерде және көше сатушыларында дерлік бәрі жерде сатады.
39. Империал-стейт-билдинг мың тоғыз жүз отыз бірінші жылы құрылыстың нақты ұйымдастырылуы арқасында небәрі мың төрт жүз күнде тұрғызылды. Ғимарат жиырма жылдан астам уақыт планетаның ең биік құрылысы болып қала берді. Ғимараттың жылдам лифтісі келушілерді бақылау алаңына бір минуттан аз уақытта көтереді.
40. Ішіне толтырма салынған тәтті бисквит пирожныйы Twinkies-ті пекарь Джеймс Дьюар мың тоғыз жүз отызыншы жылы Иллинойсте ойлап тапты. Алғашында өнімді қыс мезгілінде бос тұрған құрал-жабдықты құлпынай пирожныйын пісіру үшін пайдалану тәсілі ретінде жасаған. Дәм өз компаниясының банкроттығынан аман өтіп, қазірге дейін танымал болып қала береді.

Жинақталған факт бұл елдің тарихы қаншалықты көп қабатты, ал оның ландшафты, дәстүрі мен жетістігі қаншалықты әртүрлі екенін көрсетеді. Ту, доллар немесе хот-дог сияқты таныс символдың сыртқы қарапайымдылығының артында олардың пайда болуының қызықты жағдайы жасырынған. Құрлықтың табиғаты Аляска мұздықтарын оңтүстіктің қызған құм шөліне жалғап, қарама-қайшылығымен тәнті етеді. Технологиялық серпіліс мұнда байырғы халықтар мен алғашқы қоныс аударушылардың тарихи мұрасын мұқият сақтаумен қатар өмір сүреді. Осындай деталь мемлекеттің таныс бейнесін оның туралы стандартты түсінік беретіннен әлдеқайда көлемді әрі терең көруге көмектеседі.