Лифттер қашан қолданыла бастады?

Ғимарат ішінде тік бағытта қозғалу бүгінгі күні үйреншікті нәрсе болып көрінеді. Алайда бұрын адамдар жоғары көтерілу үшін тек баспалдаққа сүйенетін. Қалалардың өсуі мен сәулеттің күрделенуі жаңа шешімдерді талап етті. Инженерлер адамдар мен жүктерді қауіпсіз көтерудің жолдарын іздей бастады. Осы ізденістердің нәтижесінде уақыт өте келе қазіргі лифттердің негізі қаланды.

Тік көтергіш тетіктердің алғашқы үлгілері

Тік бағытта көтеру идеясы өте ерте кезеңдерде пайда болды. Ол замандағы құрылғылар жаппай қолдануға арналмаса да, негізгі қағиданы көрсетіп берді. Көбіне мұндай тетіктер құрылыс пен шаруашылықта пайдаланылды.

Ең алғашқы үлгілерге мыналар жатады:

• арқан мен блоктарға негізделген қарапайым көтергіштер, олар кеніштер мен құрылыс алаңдарында қолданылды;
• қолмен басқарылатын құрылғылар, антикалық театрлар мен сарайларда пайдаланылды;
• жануарлардың немесе құлдардың күшімен қозғалатын платформалар.

Бұл механизмдер баяу әрі қауіпті болды. Соған қарамастан, олар тік қозғалыс мүмкін екенін дәлелдеді. Кейінгі инженерлік шешімдер дәл осы идеяға сүйенді.

Орта ғасырлардағы инженерлік шешімдер

Орта ғасыр кезеңінде техника біркелкі дамымады, бірақ көтергіш құрылғылар қолданудан шыққан жоқ. Олар қамалдарда, монастырьларда және қоймаларда пайдаланылды. Негізгі мақсат ауыр заттарды жеңілдетіп тасымалдау болды.

Осы уақытта келесі жаңалықтар пайда болды:

• бұрандалы көтергіштер, олар осьтің айналуы арқылы жұмыс істеді;
• қарсы салмақ жүйелері, басқаруды жеңілдеткен;
• мұнаралар мен бекіністерге кіріктірілген тетіктер.

Мұндай шешімдер еңбектің тиімділігін арттырды. Алайда адамдарды тасымалдау сирек кездесетін, себебі апат қаупі жоғары еді. Қауіпсіздік әлі басты назарда болған жоқ.

Адам тасымалдайтын лифттердің пайда болуы

XIX ғасырда жағдай түбегейлі өзгерді. Өнеркәсіптік даму қалалардың тік бағытта өсуіне әкелді. Көп қабатты ғимараттар көбейіп, сенімді жүйелерге сұраныс артты.

Бұрылыс кезеңі қауіпсіздік тетігінің жасалуымен байланысты. Оның авторы ретінде Элайша Отис аталады. Ол XIX ғасырдың ортасында арқан үзілген жағдайда кабинаның құлап кетуін болдырмайтын механизмді көрсетті. Осы жаңалық қоғамның сенімін арттырды. Содан кейін лифттер қонақүйлерде, кеңселерде және тұрғын үйлерде кеңінен орнатыла бастады.

Технологиялардың таралуы мен дамуы

Қауіпсіз жүйелер пайда болған соң лифттер жылдам тарады. Инженерлер оларды жетілдіріп, жылдамдығы мен қолайлылығын арттырды. Электр қуаты жаңа мүмкіндіктер ашты.

Даму бірнеше кезеңнен тұрды:

1. Бу және гидравликалық жүйелерден электр жетегіне көшу. Бұл жылдамдықты арттырып, қызмет көрсету шығынын азайтты. Ғимараттарды жоспарлау еркіндігі кеңейді.
2. Автоматты басқарудың енгізілуі. Адам факторының әсері төмендеді. Жолаушылар үшін жайлылық артты.
3. Биік ғимараттарға арналған жүйелердің жасалуы. Зәулім үйлер лифтсіз мүмкін болмас еді. Қазіргі қалалар мүлде басқа кейіпке енер еді.

Әрбір кезең тік қозғалысты күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналдырды.

Қалалардың қалыптасуындағы лифттердің рөлі

Лифттердің қолданылуы кеңістікті қабылдауды өзгертті. Жоғарғы қабаттар қолайсыз емес, керісінше беделді орынға айналды. Сәулетшілер жаңа пішіндегі ғимараттарды жобалау мүмкіндігіне ие болды.

Тік бағытта даму жер аумағын үнемдеуге жол ашты. Қалалар тығыз, бірақ тиімді бола түсті. Лифт техникалық жаңалықтан маңызды инфрақұрылым элементіне айналды.

Лифттердің тарихы инженерлік ойдың заман талабына қалай жауап бергенін көрсетеді. Жүк көтеретін қарапайым тетіктерден күрделі жолаушы жүйелеріне дейін ұзақ жол жүрілді. Оларды жаппай пайдалану тарихи тұрғыдан жақында ғана басталды. Бүгінде бұл құрылғылар қалалардың келбеті мен өмір салтын айқындайды. Осындай эволюцияны түсіну техниканың қоғамға әсерін тереңірек бағалауға мүмкіндік береді.