Неліктен зебралар ешқашан бірдей болмайды?

Жануарлар әлемінде қайталанатын пішіндер мен таныс өрнектер жиі кездеседі, алайда кейде табиғат симметриядан әдейі бас тартады. Алғаш қарағанда зебралар бір-біріне өте ұқсас көрінеді. Қара және ақ жолақтар қатаң тәртіп пен біркелкілік әсерін береді. Дегенмен мұқият назар аударғанда бұл ұқсастықтың жалған екені анықталады. Әрбір дарақта қайталанбайтын өрнек бар, ол басқа ешбір зебрада дәл сол күйінде кездеспейді.

Жеке өрнек биологиялық ерекшелік ретінде

Зебраның денесіндегі жолақтар туғанға дейін қалыптасады. Бұл үдеріс күрделі биологиялық механизмдерге тәуелді. Дамудың ең ұсақ ауытқуларының өзі көзге көрінетін айырмашылықтарға әкеледі.

Өрнектің бірегей болуына әсер ететін факторлар:

• эмбриондық дамудың ерте кезеңінде пигмент жасушаларының таралуы;
• терінің жекелеген бөліктерінің өсу қарқыны;
• генетикалық сигналдардың өзара ықпалы.

Бұл факторлардың барлығы бір уақытта әрекет етеді. Нәтижесінде жолақтардың қайталанбас үйлесімі пайда болады. Мұндай даралықты адамның саусақ іздерімен салыстыруға болады.

Генетика мен кездейсоқтықтың рөлі

Тұқым қуалаушылық жолақты түстің жалпы қағидаларын анықтайды. Ол сызықтардың бар екенін және негізгі бағытын белгілейді. Алайда олардың нақты орналасуы тікелей көшірілмейді.

Генетикалық код негіз қалайды, ал әрі қарайғы қалыптасу кездейсоқ үдерістерге байланысты жүреді. Дамудағы микроскопиялық өзгерістер уақыт өте күшейе түседі. Соның нәтижесінде бір ананың төлдері де бір-біріне ұқсамайды. Табиғат осылайша тәртіп пен кездейсоқтықты қатар ұштастырады.

Зебраларға бірегейлік не үшін қажет

Қайталанбас өрнек тәжірибелік маңызға ие. Ол жануарларға әлеуметтік ортада бағдар алуға көмектеседі. Анасы мен төлі бір-бірін дәл осы жолақтар арқылы таниды.

Сонымен қатар даралық жыртқыштардың әрекетін қиындатады. Арыстан немесе гиена қозғалып келе жатқан үйірден нақты бір нысанды бөліп алу кезінде қиналады. Өрнектердің алуан түрлілігі көру арқылы шатастыру әсерін күшейтеді. Осылайша айырмашылықтар тірі қалу мүмкіндігін арттырады.

Жолақтар және қоршаған орта

Зебраның түсі тек сыртқы келбетпен шектелмейді. Ол климат пен ландшафтпен өзара байланысады. Қарама-қарсы сызықтар жылу мен жарықтың қабылдануына әсер етеді.

Зерттеушілер мына жайттарды атап өтеді:

• жолақты бет күн сәулесінде әркелкі қызады;
• дене үстіндегі ауа ағындары күрделірек қозғалады;
• жәндіктерге мұндай фонға бағдарлану қиындайды.

Әрбір әсер өрнектің әртүрлілігі арқылы күшейе түседі. Ұсақ айырмашылықтар қосымша артықшылық береді. Мекен ету ортасы осылайша алуан түрлілікті бекітеді.

Өрнектерді неге дәл қайталау мүмкін емес

Гендер жиынтығы бірдей болған жағдайда да жолақтардың нақ көшірмесін жасау мүмкін емес. Олардың қалыптасуына тым көп параметр қатысады. Кез келген болмашы өзгеріс соңғы нәтижеге ықпал етеді.

Бұл үдеріс бірнеше кезеңнен тұрады:

1. Эмбрион терісінде пигмент аймақтарының қалыптасуы. Ол біркелкі жүрмейді. Болашақ сызықтардың негізі осылай қаланады.
2. Дене өсуі және бетінің созылуы. Даму барысында жолақтардың пішіні өзгереді. Пропорциялар үнемі ауысып отырады.
3. Туғаннан кейін түстің түпкілікті бекітілуі. Сыртқы жағдайлар да өз үлесін қосады. Соңғы өрнек толықтай дара сипат алады.

Осындай факторлардың үйлесуі толық сәйкестікті жоққа шығарады. Теориялық тұрғыдан да бірдей өрнек жасау мүмкін емес.

Адамдар бұл ерекшелікті қалай пайдаланады

Жолақтардың қайталанбайтындығы зерттеушілердің назарын бұрыннан аударған. Ғалымдар осы өрнектерді табиғи ортадағы дарақтарды тану үшін қолданады. Бұл көші-қон бағыттарын және санының өзгерісін бақылауға мүмкіндік береді.

Фотокаталогтар белгілер мен мойынбаулардың орнын басады. Мұндай тәсіл жануарлардың табиғи мінез-құлқына кедергі келтірмейді. Қайталанбас түс сенімді бақылау құралына айналады. Табиғи даралық ғылымға қызмет етеді.

Зебралардың бірдей болмауы генетика, кездейсоқтық және даму жағдайларының үйлесуінен туындайды. Жолақтар ортақ қағида бойынша қалыптасқанымен, әрқайсысында өзге түрде көрінеді. Бірегей өрнек қорғаныш және әлеуметтік міндеттер атқарады. Ол тірі ағзада жүретін күрделі үдерістердің көрінісі болып саналады. Сол себепті әрбір зебра өзіне ғана тән дарақ ретінде қала береді.