Адам ара өсіруді қашан бастады?

Ежелден бері адамзат табиғат сыйларын өз қажетіне жаратуға ұмтылып келеді. Аңшылық пен терімшілік уақыт өте келе шаруашылықтың алғашқы түрлерімен толықты. Ең бағалы әрі тәтті өнімдердің бірі бал болды, ол тағам, дәрі және молшылықтың нышаны ретінде қолданылды. Алғашында адамдар жабайы ұяларды тауып, одан өнім алумен шектелді. Кейін біртіндеп жәндіктер тіршілігін бақылауға талпыныс жасалып, ара өсіру кәсібі қалыптаса бастады.

Тарихқа дейінгі дәуірдегі бал жинау

Адам мен араның өзара байланысының ең ерте айғақтары тас дәуіріне жатады. Испаниядағы Аранья үңгіріндегі жартаста салынған суретте жартастағы ұядан бал алып жатқан адам бейнеленген. Бұл ескерткіш шамамен біздің дәуірімізге дейінгі сегізінші мыңжылдықпен мерзімделеді.

Бұл кезеңде сөз толыққанды өсіру туралы емес, табиғи ұялардан өнім жинау жайында болды. Адамдар арқанмен өрмелеп, түтін арқылы жәндіктерді үркітіп, үлкен қауіпке барған. Мұндай тәжірибе Африкадан Азияға дейінгі аймақтарда таралған. Археологиялық деректер балдың ұзақ сақталатын қуатты азық көзі ретінде бағаланғанын көрсетеді.

Қоныстану кезеңіндегі ұяларды ұстау

Егіншілік пен тұрақты қоныстар пайда болғаннан кейін араларды тұрғын үй маңында ұстау мүмкіндігі туды. Ежелгі мысырлықтар біздің дәуірімізге дейінгі үшінші мыңжылдықта балшықтан жасалған цилиндр тәрізді ұялар қолданған. Мұндай құрылымдар көлденең орналастырылып, ұяны толық бұзбай-ақ бал алуға мүмкіндік берген.

Ұйымдасқан ара өсіруге көшуге әсер еткен негізгі себептерді былайша сипаттауға болады:

• тәтті өнім мен балауыздың тұрақты көзін қамтамасыз етуге ұмтылыс;
• ауыл шаруашылығы дақылдарын тозаңдандыру арқылы өнімділікті арттыру қажеттілігі;
• балауызды шам, мөр және діни заттар жасауға пайдалану;
• нарықта жоғары сұранысқа ие тауарды саудаға шығару мүмкіндігі.

Аталған факторлардың әрқайсысы кәсіби ара шаруашылығының қалыптасуына ықпал етті. Мысыр барельефтерінде ұялармен жұмыс істеу көріністері бейнеленген, бұл жүйелі күтімнің болғанын дәлелдейді. Кейін осындай тәжірибе Грекия мен Римде кең таралды.

Антикалық дәуірдегі білім мен жазба еңбектер

Ежелгі заманда ара шаруашылығы ғылыми қызығушылық нысанына айналды. Аристотель ұя құрылысын және жәндіктер мінез-құлқын сипаттап, аналықтың рөліне назар аударды. Римдік автор Варрон омарталарды орналастыру мен күтім жасау туралы практикалық кеңестер берді.

Антикалық ойшылдардың еңбектерінен бірнеше маңызды қағиданы бөліп көрсетуге болады:

1. Ұя ішіндегі иерархияны түсіну. Бақылаушылар көбеюге жауап беретін ерекше дараның бар екенін анықтады. Бұл тұжырым биологиялық құрылымды ұғынуға жол ашты.
2. Орналасатын жерді дұрыс таңдау. Авторлар омарталарды гүлді өсімдіктер мен су көздерінің маңына қоюды ұсынды. Мұндай тәсіл араларға қолайлы жағдай жасайды.
3. Зиянкестерден қорғау әдістері. Құмырсқалар мен кеміргіштердің шабуылын болдырмау жолдары сипатталды. Мұндай кеңестер тәжірибенің жоғары деңгейін көрсетеді.

Бұл мәліметтер сол кезеңде ара шаруашылығы тұрақты дәстүрге айналып, ұрпақтан ұрпаққа берілгенін дәлелдейді.

Орта ғасырлардағы омарталар және орман бортшылығы

Еуропада және Русь жерінде бортшылық кең тарады. Шеберлер ағаш діңіне арнайы қуыстар ойып, оларды меншік белгілерімен белгілеген. Мұндай тәсіл табиғи ортаға зиян келтірмей өнім алуға мүмкіндік берді.

Кейін тұрғын үйлер мен монастырь маңында тұрақты омарталар пайда болды. Балауыз шіркеу шамдарын жасауға пайдаланылып, өнімнің құндылығын арттырды. Жазба деректерде борттарға иелік етуге қатысты заңдардың болғаны айтылады. Бұл саланың экономикалық маңызы зор болғанын көрсетеді.

Жаңа дәуір және рамалы ұяның пайда болуы

XIX ғасырда алынбалы рамалы ұяның жасалуы ара шаруашылығында шешуші өзгеріс әкелді. Америкалық өнертапқыш Лоренцо Лангстрот «ара кеңістігі» деп аталатын оңтайлы арақашықтық қағидасын анықтады. Соның арқасында ұяны бұзбай, бал алу мүмкіндігі туды.

Жаңа құрылымның артықшылықтарын былайша сипаттауға болады:

• отбасының сақталуы өнім жинау кезінде қамтамасыз етіледі;
• дернәсілдер мен қор қорын бақылау жеңілдейді;
• селекция жүргізу және аурулармен күресу оңайлайды;
• омарталардың өнімділігі артады.

Рамалы жүйенің енгізілуі бұл саланы ғылыми негізделген және тиімді кәсіпке айналдырды. Осы кезеңнен бастап ара өсіру ауыл шаруашылығының дербес әрі дамыған бағыты ретінде қалыптасты.

Тарихи деректер адамзаттың аралармен өзара әрекеттесуі өте ертеден басталғанын көрсетеді, алайда жүйелі өсіру отырықшылық кезеңінде қалыптасты. Ежелгі өркениеттер күтім негіздерін қалады, ал антикалық авторлар білімді жүйеледі. Орта ғасырлардағы тәжірибе кейін техникалық жаңалықтармен толықтырылды. Жабайы ұялардан өнім алудан заманауи омарталарға дейінгі жол табиғатты ұтымды пайдалануға деген ұмтылыстың айқын көрінісі болып табылады.