Неліктен бал ультракүлгін сәуледе жарқырайды?

Табиғатта кездесетін көптеген заттар ерекше жарық көздерінің әсерінен күтпеген қасиеттерін көрсете алады. Кәдімгі жарықта қарапайым болып көрінетін нәрсе кейде ультракүлгін сәулелердің астында мүлде басқа қырынан байқалады. Осындай құбылыстар ғалымдардың, омарташылардың және табиғатқа қызығатын адамдардың назарын бұрыннан аударып келеді. Мұндай мысалдардың бірі — балдың ультракүлгін жарық түскен кезде жарқырауы. Бұл әсер сиқырмен де, жасанды қоспалармен де байланысты емес. Оның себебі табиғи өнімнің құрамындағы заттардың ерекше қасиеттерінде жатыр. Сондықтан мұндай жарқыраудың табиғатын толығырақ қарастырып көрейік.

Флуоресценция дегеніміз не

Балдың жарқырауы флуоресценция деп аталатын құбылыспен байланысты. Бұл құбылыс заттың көзге көрінбейтін ультракүлгін сәулелерді сіңіріп, кейін алынған энергияның бір бөлігін көрінетін жарық түрінде қайта шығаруы кезінде пайда болады.

Осындай қасиет көптеген минералдарда, өсімдіктерде және органикалық қосылыстарда кездеседі. Жарқыраудың түсі заттың химиялық құрамына және ондағы компоненттердің ерекшеліктеріне байланысты болады.

Сол себепті әртүрлі бал түрлері бірдей ультракүлгін шам астында әртүрлі көрінуі мүмкін.

Жарқырауды қандай заттар тудырады

Табиғи бал көптеген компоненттерден тұратын күрделі қоспа болып табылады. Оның құрамында қанттардан бөлек дәрумендер, ферменттер, аминқышқылдары, органикалық қышқылдар және өсімдік текті қосылыстар болады.

Флуоресценцияға ең үлкен әсер ететін заттар мыналар:

• гүл шырынынан келетін флавоноидтар. Бұл табиғи қосылыстар ультракүлгін сәулелермен белсенді әрекеттесе алады. Олардың арқасында көбінесе сарғыш немесе жасылдау реңктер байқалады;
• өсімдік текті фенолдық қосылыстар. Олардың мөлшері аралар жинаған гүлдердің түріне байланысты өзгереді. Концентрациядағы айырмашылықтар жарқыраудың сипатына әсер етеді;
• кейбір аминқышқылдары мен ақуыздық компоненттер. Олар да жарық әсерінің қалыптасуына қатысады. Мұндай ерекшелік әсіресе жаңа жиналған табиғи балда жақсы көрінеді;
• дәрумендер мен органикалық қышқылдар. Кейбір заттар жарқыраудың қарқындылығын күшейтіп немесе оның түсін өзгерте алады. Соның нәтижесінде түрлі реңктер пайда болады.

Осы компоненттердің үйлесімі ультракүлгін сәулелердің әсерінен байқалатын ерекше жарқырауды қалыптастырады.

Неліктен әртүрлі бал түрлері әрқалай жарқырайды

Бірдей құрамдағы екі түрлі бал кездеспейді деуге болады. Оның қасиеттері өсімдіктерге, климаттық жағдайларға, жинау мерзіміне және басқа да көптеген факторларға байланысты болады.

Сондықтан бір түрі ашық жасыл түспен жарқыраса, екіншісі алтын түсті болып көрінуі мүмкін, ал үшіншісі өте әлсіз әсер көрсетуі ықтимал.

Айырмашылықтарға бірнеше фактор әсер етеді:

1. Гүл шырынының көзі. Жөке, қарақұмық, ақ акация және басқа өсімдіктерден алынған балдардың құрамындағы биологиялық белсенді заттардың мөлшері әртүрлі болады. Бұл ерекшелік флуоресценция сипатына тікелей ықпал етеді.
2. Тозаң мөлшері. Гүл шырынымен бірге өнімге өсімдіктердің ұсақ бөлшектері де түседі. Олар жарқыраудың түсі мен қарқындылығын өзгерте алады.
3. Пісіп-жетілу деңгейі. Жаңа алынған өнім ұзақ уақыт сақталған балдан өзгеше көрінуі мүмкін. Кейбір заттар уақыт өте келе ыдырайды немесе жаңа химиялық реакцияларға түседі.
4. Сақтау жағдайлары. Жарықтың, температураның және ылғалдылықтың әсері құрамды өзгерте алады. Соның нәтижесінде жарқырау ерекшеліктері де уақыт өте өзгереді.

Сол себепті бір сортқа жататын балдың өзі әртүрлі өңірлерде жиналса, айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін.

Ультракүлгін сәуле арқылы табиғилығын анықтауға бола ма

Кейде ультракүлгін шамның көмегімен табиғи балды жалған өнімнен оңай ажыратуға болады деген пікір кездеседі. Алайда шын мәнінде жағдай әлдеқайда күрделірек.

Жарқырау өнімнің құрамы туралы қосымша мәлімет бере алады. Бірақ тек осы белгіге сүйеніп оның сапасы мен табиғилығын анықтау мүмкін емес.

Бұған бірнеше себеп бар:

• әртүрлі табиғи сорттардың жарқырау ерекшеліктері бірдей болмайды. Әлсіз әсер өнімнің сапасыз екенін білдірмейді;
• кейбір қоспалар ультракүлгін сәуледегі көріністі өзгертуі мүмкін. Сондықтан нәтижелерді түсіндіру қиындайды;
• жарқырау қарқындылығы өнімнің жасына және сақтау жағдайларына байланысты өзгереді. Бір үлгі уақыт өте келе басқаша көрінуі ықтимал;
• сенімді бағалау үшін кешенді зерттеу қажет. Зертханалық талдаулар әлдеқайда нақты ақпарат береді.

Сондықтан ультракүлгін сәулені тек қосымша бақылау құралы ретінде қарастырған дұрыс.

Қандай түстерді байқауға болады

Балдың жарқырау реңктері өте алуан түрлі болуы мүмкін. Олардың барлығы құрамындағы заттардың ерекшеліктеріне байланысты қалыптасады.

Ең жиі кездесетін нұсқалар мыналар:

1. Сары түс. Бұл ең кең таралған реңктердің бірі болып саналады. Ол көптеген гүл балдарына тән.
2. Жасылдау жарқырау. Мұндай әсер белгілі бір өсімдік қосылыстарының болуымен байланысты болады. Кей жағдайда ол қараңғы бөлмеде өте айқын көрінеді.
3. Көгілдір реңктер. Олар сирек кездескенімен, кейбір сорттарда байқалуы мүмкін. Нақты түс химиялық құрамға тәуелді болады.
4. Кәріптас түсті жарқырау. Мұндай әсер жұмсақ алтын түсті сәулені еске салады. Әсіресе мөлдір әрі қою балда өте әсерлі көрінеді.

Осындай алуан түрлілік флуоресценцияны зерттеуді қызықты етеді.

Бұл қасиетті ғалымдар пайдалана ма

Зерттеушілер балдың ультракүлгін сәуле астында жарқырау қабілетіне бұрыннан назар аударып келеді. Қазіргі заманғы әдістер ара шаруашылығы өнімдерінің құрамын зерттеу үшін флуоресценттік талдауды қолдануға мүмкіндік береді.

Осындай зерттеулер арқылы мамандар шикізаттың шығу тегі, өсімдік көзі және сапаның кейбір ерекшеліктері туралы мәлімет ала алады. Мұндай тәсілдер толыққанды зертханалық талдауларды алмастырмайды, бірақ қосымша ақпарат береді.

Сонымен қатар флуоресценцияны зерттеу сақтау барысында табиғи өнімдерде жүретін химиялық үдерістерді жақсырақ түсінуге көмектеседі.

Балдың ультракүлгін сәулелер астында жарқырауы табиғи заттардың қасиеттері қаншалықты күрделі болатынын көрсететін қызықты мысалдардың бірі болып табылады. Бұл әсер өсімдіктерден өнім құрамына түсетін әртүрлі органикалық қосылыстардың арқасында пайда болады. Құрамдағы айырмашылықтар сан алуан реңктер мен жарқырау түрлерінің қалыптасуына себеп болады. Мұндай құбылысты бақылау тек қызықты көрініс қана емес, сонымен қатар табиғи балдың ерекшеліктерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.