InfoRadar
Мазмұны
Жер беті табиғи ландшафттардың алуан түрлілігімен ерекшеленеді. Кейбір өңірлерде жауын-шашын мол түсетіндіктен, қалың ормандар мен құнарлы жазықтар қалыптасқан. Ал басқа аймақтарда ылғалдың тапшылығы соншалық, өсімдіктер өте сирек өседі, ал топырақтың көп бөлігі жалаңаш күйінде қалады. Дәл осындай жерлерде шөлдер пайда болады. Көпшілік мұндай аумақтар тек аптап ыстықтың әсерінен қалыптасады деп ойлайды, бірақ шын мәнінде олардың пайда болу себептері әлдеқайда күрделі. Шөлдердің неліктен Жер шарының әртүрлі бөліктерінде кездесетінін түсіну үшін климаттың және атмосфералық айналымның ерекшеліктерін қарастыру қажет.
Шөл дегеніміз не
Ең алдымен шөл ұғымы ауа температурасына емес, жауын-шашын мөлшеріне байланысты анықталатынын түсіну маңызды. Мұндай аумақтардың басты белгісі — ылғалдың созылмалы тапшылығы.
Кейбір шөлдер шынында да өте ыстық болса, суық шөлдер де бар. Мысалы, Антарктиданың кейбір бөліктерінде жауын-шашынның аз түсетіні соншалық, олар да шөлді аймақтарға жатады.
Сондықтан мұндай ландшафттардың қалыптасуындағы негізгі шарт — жоғары температура емес, судың жетіспеушілігі.
Атмосфералық айналым шөлдердің пайда болуына қалай әсер етеді
Құрғақ аймақтардың қалыптасуының маңызды себептерінің бірі — ауа массаларының ғаламдық қозғалысы. Экватор маңында қызған ауа жоғары көтеріліп, біртіндеп тропиктерге қарай жылжиды.
Белгілі бір ендіктерде ол қайтадан жер бетіне төмендей бастайды. Осы үдеріс кезінде ауа қызады және барған сайын құрғақ бола түседі.
Сол себепті әлемдегі ең ірі шөлдердің көпшілігі шамамен солтүстік және оңтүстік ендіктің 20-35 градус аралығында орналасқан.
Мұндай аймақтарға мыналарды жатқызуға болады:
- Сахара шөлі Африканың солтүстігінде орналасқан және әлемдегі ең үлкен ыстық шөл болып саналады. Мұнда төмен түсетін ауа ағындарының әсері өте күшті байқалады. Жауын-шашын өте сирек түседі;
- Арабия шөлі дәл осындай атмосфералық үдерістердің ықпалында қалыптасқан. Климат жыл бойының басым бөлігінде өте құрғақ болып келеді. Көптеген аудандарда жауын-шашын мөлшері өте аз;
- Үлкен Виктория шөлі Австралияда орналасқан және ұқсас механизмдердің әсерінен пайда болған. Мұндағы қуаңшылық та атмосфералық айналым ерекшеліктерімен байланысты.
Бұл мысалдар ауа ағындарының Жер бетіндегі ылғалдың таралуында қаншалықты маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.
Таулар шөлдердің пайда болуына қалай себеп болады
Кей жағдайда құрғақ аймақтардың қалыптасуына тау жүйелері әсер етеді. Олар ылғалды ауаның қозғалысын бөгеп, «жауын көлеңкесі» деп аталатын құбылысты тудыра алады.
Ылғалға қаныққан ауа тау жотасына тірелген кезде жоғары көтеріледі және салқындайды. Соның нәтижесінде жауын-шашын түседі. Тау асқаннан кейін ауа айтарлықтай құрғақ болып қалады.
Мұндай механизм келесідей жұмыс істейді:
- Ылғалды ауа мұхит жағынан қозғалады. Тау беткейімен көтерілген кезде салқындай бастайды. Су буы біртіндеп қоюланып, жаңбыр немесе қар түрінде түседі.
- Тау жотасынан асқаннан кейін ауа төмен қарай түседі. Осы кезде ол қайтадан қызады. Нәтижесінде салыстырмалы ылғалдылық төмендейді.
- Тау жотасының арғы жағында құрғақ аймақ қалыптасады. Жауын-шашын мөлшері күрт азаяды. Уақыт өте келе мұнда шөлді ландшафттар пайда болуы мүмкін.
Осындай үдерістің айқын мысалы ретінде Гоби шөлін атауға болады. Оның климатына Орталық Азиядағы тау жүйелерінің ықпалы елеулі әсер етеді.
Суық мұхит ағыстары қуаңшылыққа қалай ықпал етеді
Жағалау маңындағы аймақтардың климатына мұхит ағыстары үлкен әсер етеді. Олардың кейбіреулері жоғары ендіктерден суық суды алып келеді.
Мұндай ағыстар булануды азайтады және ауадағы ылғал мөлшерін төмендетеді. Соның салдарынан жаңбыр бұлттарының түзілу ықтималдығы кемиді.
Бұл механизм әсіресе келесі аймақтарда айқын байқалады:
- Намиб шөлі суық Бенгела ағысының ықпалында орналасқан. Мұхитқа жақын болғанына қарамастан, мұнда жауын-шашын өте аз түседі. Оның орнына жиі қалың тұмандар байқалады;
- Атакама шөлі Жер шарындағы ең құрғақ орындардың бірі болып саналады. Оның қалыптасуында суық Перу ағысы маңызды рөл атқарады. Кейбір бөліктерінде жылдар бойы жаңбыр жаумауы мүмкін;
- құрлықтардың батыс жағалауларындағы кейбір өңірлер де осындай әсерге ұшырайды. Нәтижесінде мұнда құрғақ климат қалыптасады. Уақыт өте келе бұл шөлді экожүйелердің дамуына әкеледі.
Осылайша мұхитқа жақын орналасу жауын-шашынның мол болуына әрдайым кепілдік бермейді.
Шөлдер адамның әрекетінен де пайда болуы мүмкін бе
Шөлдердің басым бөлігі табиғи жолмен қалыптасқанымен, адамның қызметі де шөлейттену үдерісін күшейте алады.
Жер ресурстарын дұрыс пайдаланбау өсімдік жамылғысының бұзылуына және топырақтың тозуына әкеледі. Соның нәтижесінде жер ылғалды сақтау қабілетін жоғалта бастайды.
Мұндай құбылыстың негізгі себептеріне мыналар жатады:
- Малдың шамадан тыс жайылуы. Өсімдіктер үздіксіз тапталу мен желінуден кейін қалпына келе алмайды. Топырақ жел эрозиясына әлдеқайда осал болады.
- Ормандардың жаппай кесілуі. Ағаштар ылғалды сақтауға және жер қабатын қорғауға көмектеседі. Олардың жойылуы жергілікті климаттың өзгеруіне әкелуі мүмкін.
- Тиімсіз егіншілік жүргізу. Топырақтың үнемі сарқылуы оның құнарлылығын төмендетеді. Тиісті күтім болмаса, жер біртіндеп тозады.
Сол себепті шөлейттенуге қарсы күрес көптеген мемлекеттер үшін маңызды экологиялық міндет болып табылады.
Неліктен барлық шөлдер бірдей емес
Ортақ белгілері болғанымен, шөлдер бір-бірінен қатты ерекшеленуі мүмкін. Кейбіреулері құм төбелерімен жабылса, басқалары негізінен тастар мен жартастардан тұрады.
Сондай-ақ қыс мезгілінде температура нөлден әлдеқайда төмен түсетін суық шөлдер де кездеседі. Бұған қоса өсімдіктер дүниесі, жануарлар әлемі, топырақ құрамы және жауын-шашын мөлшері де әртүрлі болады.
Шөлдердің сыртқы келбеті климаттық жағдайларға, геологиялық құрылымына, ландшафттың жасына және қалыптасу тарихына байланысты өзгереді.
Шөлдер Жер шарының әртүрлі бөліктерінде көптеген табиғи факторлардың әсерінен қалыптасады. Олардың пайда болуына атмосфералық айналым, тау жоталары, мұхит ағыстары және жер бедерінің ерекшеліктері ықпал етеді. Кейбір жағдайларда адамның шаруашылық қызметі де жердің құрғау үдерісін жеделдетеді. Шөлдердің қалыптасу себептерін зерттеу ғаламшардың климаттық жүйесінің жұмысын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар бұл білім қоршаған ортада болып жатқан өзгерістерді бағалауға көмектеседі.
