InfoRadar
Мазмұны
Адамзат тарихында шөлді қандыратын, суық күндері жылытатын және сергектік сыйлайтын сусындар әрдайым маңызды орын алған. Әлемнің әртүрлі өңірлерінде адамдар шөп қайнатпаларын, жапырақ тұнбаларын және өсімдік негізіндегі басқа да сусындарды пайдаланған. Алайда олардың аз ғана бөлігі бүкіл әлемге таралып, миллиондаған адамдардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Осындай сусындардың бірі — шай. Бүгінде оны барлық дерлік құрлықтарда ішеді, ал оның тарихы терең ежелгі дәуірлерге барып тіреледі. Шайдың сусын ретінде қашан пайда болғанын түсіну үшін оның алғашқы қолданылуы туралы мәліметтерге назар аудару қажет.
Шайдың шығу тегі туралы аңыз
Шайдың пайда болу тарихы Қытаймен тығыз байланысты. Танымал аңыз бойынша бұл сусын шамамен біздің заманымызға дейінгі 2737 жылы ашылған.
Аңызда қытайлық билеуші әрі емші Шэнь Нун ауызсу қайнатып отырғаны айтылады. Сол кезде шай ағашының бірнеше жапырағы кездейсоқ түрде ыстық су құйылған ыдысқа түсіп кеткен. Пайда болған тұнба жағымды хош иісімен және ерекше дәмімен ерекшеленген.
Бұл оқиғаның тарихи дәлелі болмаса да, дәл осы аңыз шайдың пайда болуы туралы ең танымал әңгіме болып саналады.
Алғашқы нақты мәліметтер қашан пайда болды
Аңыздар қызықты болғанымен, ғалымдар үшін жазбаша деректер мен археологиялық олжалар әлдеқайда маңызды. Шай туралы ең ерте әрі сенімді мәліметтер ежелгі Қытайға жатады.
Бастапқы кезеңде жапырақтар негізінен емдік мақсатта қолданылған. Оларды ағзаны нығайту және денсаулықты жақсарту үшін қайнатқан.
Шай мәдениетінің дамығанын көрсететін деректер мыналар:
- шай туралы алғашқы жазбаша мәліметтер екі мың жылдан астам уақыт бұрын пайда болған. Ежелгі қытай мәтіндерінде ол пайдалы өсімдік ретінде сипатталған. Әсіресе оның емдік қасиеттеріне үлкен мән берілген;
- археологиялық зерттеулер ежелгі қорымдардан шай жапырақтарының қалдықтарын анықтады. Кейбір олжалар Хань әулеті дәуіріне жатады. Бұл өсімдіктің сол кезеңнің өзінде кең таралғанын дәлелдейді;
- уақыт өте келе шай тек дәрілік құрал ретінде қабылданбайтын болды. Адамдар оны күнделікті тұрмыста пайдалана бастады. Кейін арнайы дайындау және ұсыну дәстүрлері қалыптасты.
Осылайша тарихи деректер шай мәдениетінің екі мың жылдан астам уақыт бұрын қалыптасқанын көрсетеді.
Шай Қытайда қалай танымал болды
Шай мәдениетінің шынайы өркендеуі Тан әулеті кезеңінде басталды. Бұл дәуір біздің заманымыздың VII-X ғасырларын қамтиды.
Дәл сол уақытта шай қоғамның барлық топтары арасында кеңінен таралды. Оны қарапайым шаруалар да, ақсүйектер де тұтынған.
Танымалдықтың артуына бірнеше фактор ықпал етті:
- Ел ішіндегі сауданың дамуы. Шай әртүрлі аймақтарға белсенді түрде тасымалданды. Соның арқасында ол халық үшін қолжетімді бола түсті.
- Арнайы еңбектердің жазылуы. Ең танымал авторлардың бірі Лу Юй болды. Оның еңбегі шай өсіру және дайындау туралы білімдерді жүйелеуге көмектесті.
- Буддизмнің таралуы. Монахтар ұзақ медитациялар кезінде шай ішкен. Бұл сусын сергектік пен зейінді сақтауға көмектескен.
- Шай рәсімдерінің қалыптасуы. Біртіндеп дайындау мен тұтынудың ерекше ережелері пайда болды. Олар Қытай мәдениетінің маңызды бөлігіне айналды.
Осы кезеңде шай емдік құралдан танымал сусынға айналды.
Шай Азияға қалай таралды
Уақыт өте келе шай Қытай шекарасынан тыс жерлерге тарала бастады. Сауда жолдары оның көрші өңірлерге жетуіне мүмкіндік берді.
Әсіресе бұл сусын Шығыс Азия елдеріне үлкен ықпал етті. Онда өзіндік шай ішу дәстүрлері қалыптасты.
Таралу үдерісі келесідей болды:
- Жапонияға шай будда монахтарының арқасында жетті. Кейін бұл елде әйгілі шай рәсімі қалыптасты. Бүгінде ол ұлттық мәдениеттің маңызды бөлігі саналады;
- Кореяда да шай ішуге байланысты өзіндік дәстүрлер пайда болды. Мұнда рәсім кезінде тыныштық пен үйлесімге ерекше көңіл бөлінеді;
- Орталық Азия мемлекеттеріне шай сауда керуендері арқылы таралды. Біртіндеп ол көптеген халықтардың күнделікті өмірінің ажырамас бөлігіне айналды.
Сауда байланыстарының кеңеюі шайдың халықаралық өнімге айналуына ықпал етті.
Шай Еуропада қашан пайда болды
Еуропалықтар шаймен Азия халықтарына қарағанда әлдеқайда кейін танысты. Алғашқы шай партиялары XVII ғасырда теңіз саудасы арқылы жеткізіле бастады.
Бастапқыда бұл сусын сирек кездесетін әрі өте қымбат өнім болды. Оны тек ауқатты адамдар мен ақсүйектер ғана тұтына алатын.
Кейін танымалдық артып, жеткізілім көлемі ұлғайды. Әсіресе Ұлыбританияда шай кеңінен таралып, ұлттық мәдениеттің маңызды бөлігіне айналды.
Шай неліктен соншалықты танымал болды
Әрбір сусын мыңдаған жылдар бойы сұранысқа ие болып қала алмайды. Шайдың ерекше танымал болуы оның бірнеше маңызды қасиеттерімен байланысты.
Ең басты артықшылықтары мыналар болып саналады:
- Жағымды дәмі мен хош иісі. Шайдың көптеген түрлері бар және олардың дәмдік ерекшеліктері әртүрлі. Әр адам өз талғамына сай түрін таңдай алады.
- Сергектік сыйлайтын әсері. Жапырақтардың құрамында кофеин және басқа да белсенді заттар болады. Олар жұмыс қабілетін және зейінді сақтауға көмектеседі.
- Дайындау тәсілдерінің алуан түрлілігі. Сусынды ыстық күйде де, салқын түрде де ішуге болады. Сонымен қатар оны әзірлеудің ондаған дәстүрлі әдісі бар.
- Мәдени маңызы. Көптеген елдерде шай ішу ерекше әлеуметтік рәсімге айналған. Ол адамдарды жақындастырып, қарым-қатынас жасауға жағдай жасайды.
Дәл осы қасиеттер шайдың мыңдаған жылдар бойы танымал болып қалуына мүмкіндік берді.
Шайдың тарихы ежелгі Қытайда басталып, кейін бүкіл әлемге таралды. Алғашында емдік мақсатта қолданылған өсімдік уақыт өте келе миллиондаған адамдардың сүйікті сусынына айналды. Оның таралуы халықтар арасындағы мәдени және сауда байланыстарының дамуына да әсер етті. Бүгінде шай әлемдегі ең көп тұтынылатын сусындардың бірі болып қала береді. Ол әртүрлі мәдениеттер мен дәстүрлерді біріктіретін ерекше құбылыс ретінде өз маңызын сақтап отыр.
