Жанартау күлінің түсіне не әсер етеді

Жер қойнауында үздіксіз жүріп жатқан үдерістер планетамыздың келбетін өзгертіп отырады. Табиғаттағы ең әсерлі құбылыстардың бірі — жанартау атқылауы. Мұндай оқиғалар кезінде атмосфераға миллиондаған тонна әртүрлі заттар таралады. Атқылаудан кейін үлкен аумақтарды күл қабаты жауып қалуы мүмкін. Көпшілік жанартау күлін тек сұр немесе қара түсті деп елестетеді, алайда шын мәнінде оның реңктері әлдеқайда алуан түрлі болады. Кейде ол ашық сұр, қоңыр, қызғылт немесе тіпті ақшыл түске ие болуы мүмкін. Осындай айырмашылықтардың себебін түсіну үшін бұл материалдың құрамы мен пайда болу ерекшеліктерін қарастыру қажет.

Жанартау күлі дегеніміз не

Атауына қарамастан, жанартау күлі ағаш немесе басқа заттар жанғаннан кейін қалатын күлден ерекшеленеді.

Ол тау жыныстарының, жанартаулық шынының және минералдардың өте ұсақ бөлшектерінен тұрады. Мұндай бөлшектер магма мен қоршаған тау жыныстарының жарылыс кезінде ұсақталуы нәтижесінде пайда болады.

Дәл осы заттардың құрамы күлдің сыртқы көрінісіне үлкен әсер етеді.

Химиялық құрам түсіне қалай әсер етеді

Жанартау күлінің түсін анықтайтын негізгі факторлардың бірі — магманың химиялық құрамы. Әртүрлі минералдардың өзіне тән реңктері болады және олар жарықты әртүрлі шағылыстырады.

Ең үлкен әсер ететін компоненттер мыналар:

• темір қосылыстары. Олар күлге қызғылт, қоңыр немесе қою қоңыр реңктер бере алады. Оттекпен әрекеттескеннен кейін мұндай заттар өзіне тән түске ие темір оксидтерін түзеді;
• кремнезем. Бұл компоненттің мөлшері жоғары болған жағдайда күлдің түсі әдетте ашық болады. Қышқыл магмадан түзілген күл көбіне сұр немесе ақшыл болып келеді;
• магний және қара түсті минералдар. Осындай заттар материалды күңгірт етеді. Нәтижесінде күл қою сұр немесе қара түске ие болуы мүмкін;
• жанартаулық шыны. Оның мөлшері де бөлшектердің сыртқы келбетіне әсер етеді. Кейде ол күлге күміс түсті немесе аздап жылтыр реңк береді.

Сондықтан бір-біріне жақын орналасқан жанартаулардың өзі әртүрлі түстегі күл шығаруы мүмкін.

Магманың түрі қандай рөл атқарады

Күлдің түсі жанартаудың ішінде орналасқан магманың түріне де байланысты болады. Әртүрлі балқыған жыныстардың құрамындағы минералдар мен химиялық элементтердің мөлшері бірдей емес.

Мамандар көбіне магманың бірнеше негізгі түрін ажыратады:

1. Базальтты магма құрамында темір мен магний көбірек болады. Мұндай жанартаулардың күлі көбінесе қою сұр немесе қара түсті келеді. Осындай атқылаулар Гавай аралдарындағы көптеген жанартауларға тән.
2. Андезитті магма құрамы жағынан аралық орын алады. Одан түзілген күл көбіне сұр немесе қою сұр реңкке ие болады. Мұндай түс ең жиі кездесетіндердің бірі болып саналады.
3. Риолитті магмада кремнезем мөлшері өте жоғары болады. Соның арқасында түзілген бөлшектер ашық сұр немесе ақшыл түске ие болуы мүмкін. Мұндай атқылаулар көбінесе өте күшті жарылыстармен қатар жүреді.

Осылайша магманың түрі жанартау күлінің болашақ түсі туралы көп мәлімет бере алады.

Бөлшектердің мөлшері қалай әсер етеді

Түсті қабылдауға тек химиялық құрам ғана емес, бөлшектердің көлемі де ықпал етеді.

Ұсақ бөлшектер жарықты ірі түйірлерге қарағанда басқаша шағылыстырады және шашыратады. Сондықтан құрамы бірдей материал әртүрлі жағдайда өзгеше көрінуі мүмкін.

Бұл құбылысқа байланысты кейбір ерекшеліктер мыналар:

• өте ұсақ бөлшектер жарықтың шашырауына байланысты ашығырақ болып көрінеді. Мұндай әсер әсіресе күн сәулесі күшті болған кезде байқалады;
• ірі бөлшектер көбіне күңгірт болып көрінеді. Олар жарықты көбірек жұтып, қанық түсті қалыптастырады;
• әртүрлі көлемдегі бөлшектер араласқан жағдайда күрделі реңктер пайда болуы мүмкін. Мұндай кезде түс олардың арақатынасына байланысты өзгереді.

Сол себепті фотосуреттердегі және шынайы өмірдегі күлдің түсі кейде бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленеді.

Күл жерге түскеннен кейін неге түсін өзгертеді

Жанартау күлі жерге түскеннен кейін уақыт өте келе түсін өзгертуі мүмкін. Бұған әртүрлі табиғи үдерістер себеп болады.

Ауа, ылғал және күн сәулесімен жанасқан кезде кейбір минералдар химиялық өзгерістерге ұшырайды. Мұндай құбылыстар әсіресе ылғалды климат жағдайында жақсы байқалады.

Түс өзгеруіне әсер ететін негізгі себептер мыналар:

1. Құрамында темір бар минералдардың тотығуы. Уақыт өте келе қоңыр және қызғылт реңктер пайда болады. Бұл үдеріс таттың түзілуіне ұқсайды.
2. Жаңбыр әсерінен бөлшектердің сулануы. Ылғал материал құрғақ күйіне қарағанда күңгірт көрінеді. Кепкеннен кейін бастапқы реңк ішінара қайта қалпына келуі мүмкін.
3. Топырақпен және органикалық қалдықтармен араласуы. Біртіндеп жер бетінің түсі өзгереді. Мұндай өзгерістер өсімдіктер мол өсетін аймақтарда тезірек жүреді.

Осы үдерістердің арқасында жанартаулық шөгінділердің сыртқы көрінісі уақыт өте өзгеріп отырады.

Қандай түстер жиі кездеседі

Күлдің реңктері әртүрлі болғанымен, кейбір түстер басқаларына қарағанда жиі кездеседі.

Ең кең таралған түстер қатарына мыналар жатады:

• ашық сұр;
• қою сұр;
• қара;
• қоңыр;
• қызғылт-қоңыр;
• ақшыл.

Олардың әрқайсысы магманың құрамымен, атқылау ерекшеліктерімен және кейінгі табиғи өзгерістермен байланысты болады.

Жанартау күлінің түсі көптеген факторларға тәуелді. Олардың ішінде ең маңыздыларына химиялық құрам, магманың түрі және бөлшектердің мөлшері жатады. Сонымен қатар жерге түскеннен кейін жүретін табиғи өзгерістер де үлкен рөл атқарады. Осы факторлардың үйлесуі нәтижесінде күл ақшыл түстен қою қара реңкке дейінгі алуан түрлі түске ие болуы мүмкін. Мұндай ерекшеліктерді зерттеу ғалымдарға жанартаулардың табиғатын және Жер қойнауында жүретін үдерістерді тереңірек түсінуге көмектеседі.