InfoRadar
Мазмұны
Адамдар ежелгі заманнан бері жер астынан табылған жұмбақ сүйектерге, іздерге және тасқа айналған қалдықтарға қызығушылық танытып келген. Көптеген халықтар мұндай олжалардың шығу тегін айдаһарлар, алыптар немесе аңыздағы мақұлықтар туралы әңгімелер арқылы түсіндіруге тырысқан. Тек уақыт өте келе адамдар бұл қалдықтардың өте ерте дәуірлерде өмір сүрген жануарларға тиесілі екенін түсіне бастады. Осылайша Жердің ежелгі тіршілігін зерттеуге деген қызығушылық қалыптасты. Қазіргі кезде бұл міндетпен палеонтология ғылымы айналысады. Алайда алғашқы палеонтолог кім болған деген сұрақ әлі күнге дейін ғылым тарихын зерттеушілер арасында талқыланып келеді.
Палеонтология нені зерттейді
Палеонтология ежелгі организмдердің тасқа айналған қалдықтарын зерттейді. Оларға сүйектер, тістер, бақалшақтар, өсімдіктердің іздері және жануарлардың тіршілік әрекетінің белгілері жатады.
Осындай олжалардың арқасында ғалымдар планетамыздың өткен тарихын қалпына келтіреді. Олар миллиондаған жыл бұрын қандай тіршілік иелері өмір сүргенін, ежелгі экожүйелердің қандай болғанын және тірі табиғаттың қалай дамығанын анықтайды.
Алайда мұндай ғылыми көзқарас бірден қалыптасқан жоқ.
Алғашқы палеонтологты анықтау неге қиын
Қазіргі ғылым біртіндеп қалыптасты. Сондықтан нақты бір адамды алғашқы палеонтолог деп атау оңай емес.
Әртүрлі дәуірлерде көптеген зерттеушілер тасқа айналған қалдықтарды зерттеп, олардың шығу тегін түсіндіруге тырысты. Алайда олардың барлығы қазіргі ғылыми әдістерді қолданған жоқ.
Кандидаттарды бағалау кезінде әдетте бірнеше маңызды өлшем ескеріледі:
- тасқа айналған қалдықтарды мифологиялық зат ретінде емес, зерттеу нысаны ретінде қарастыру. Мұндай көзқарас ғылымның қалыптасуына үлкен қадам болды. Ол қиялға негізделген түсініктерден бас тартуға мүмкіндік берді;
- табылған қалдықтардың шығу тегін анықтауға ұмтылу. Зерттеушілер олардың қандай жануарларға тиесілі болғанын түсінуге тырысты. Бұл оларды көптеген замандастарынан ерекшелендірді;
- бақылау мен логикалық қорытындыларды қолдану. Осындай әдістер біртіндеп аңыздар мен болжамдардың орнын басты. Кейін олар ғылыми тәсілдің негізіне айналды.
Сондықтан бұл сұрақтың жауабы қандай өлшемдерді басты деп есептеуге байланысты болады.
Николас Стено және ғылыми көзқарастың қалыптасуы
Алғашқы палеонтолог атағына ең ықтимал үміткерлердің бірі — Николас Стено. Бұл дат ғалымы XVII ғасырда өмір сүріп, тасқа айналған қалдықтарды зерттеуге үлкен үлес қосты.
Ол кезде адамдар арасында «тіл тастары» деп аталатын ерекше нысандар кеңінен белгілі болған. Көпшілік оларды жай ғана ерекше минералдар деп санаған.
Стено бұл заттарды мұқият зерттеп, олардың ежелгі акулалардың тасқа айналған тістері екенін анықтады. Өз дәуірі үшін мұндай қорытынды нағыз ғылыми жаңалық болды.
Сол себепті көптеген ғылым тарихшылары оны палеонтологияның негізін қалаушылардың бірі деп есептейді.
Стеноның жаңалықтары несімен маңызды болды
Ғалымның еңбектері ғылымның дамуына үлкен ықпал етті. Оның қорытындылары Жер тарихына мүлде жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік берді.
Ең маңызды жетістіктерінің қатарына мыналар жатады:
- Стено көптеген тасқа айналған қалдықтардың органикалық шығу тегін дәлелдеді. Ол олардың бір кездері тірі организмдердің бөліктері болғанын көрсетті. Бұл палеонтология ғылымының дамуына маңызды негіз қалады.
- Зерттеуші стратиграфияның негізгі қағидаларын қалыптастырды. Соның арқасында ғалымдар геологиялық қабаттардың орналасу ретін зерттей бастады. Бұл әдіс бүгінгі күнге дейін қолданылады.
- Ғалым тасқа айналған қалдықтарды Жер тарихымен байланыстырды. Мұндай көзқарас планетаны үнемі өзгеріп отыратын жүйе ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Бұған дейін мұндай түсініктер сирек кездесетін.
Бұл жетістіктер өз заманынан әлдеқайда озық болды.
Мэри Эннинг және палеонтологияның дамуы
Алғашқы палеонтологтар туралы сөз болғанда Мэри Эннинг есімі де жиі аталады. Ол XIX ғасырда өмір сүріп, тасқа айналған қалдықтарды зерттеумен кеңінен танылды.
Эннинг Англия жағалауынан көптеген ерекше олжалар тапқан. Оның ең танымал жаңалықтарының қатарында ежелгі теңіз бауырымен жорғалаушыларының қалдықтары бар.
Ол алғашқы палеонтолог болмаса да, ғылымның дамуына қосқан үлесі өте зор болды.
Ежелгі дәуірде тасқа айналған қалдықтарды кімдер зерттеген
Қазба қалдықтарына қызығушылық қазіргі ғылым пайда болмай тұрып-ақ болған. Кейбір ежелгі ойшылдар да мұндай заттардың шығу тегін түсіндіруге тырысқан.
Олардың ішінде ең белгілі тұлғалар мыналар:
- Ксенофан таулы аймақтардан табылған теңіз бақалшақтарына назар аударған. Ол бұл жерлер бір кездері теңіз түбі болған деп болжаған. Мұндай пікір өз дәуірі үшін өте батыл еді;
- Аристотель табиғат құбылыстары мен тірі организмдердің құрылысын зерттеген. Оның тасқа айналған қалдықтар туралы көзқарастары әрдайым дәл болмағанымен, жаратылыстану ғылымдарының дамуына ықпал етті;
- ортағасырлық Шығыс ғалымдарының кейбірі де қазба қалдықтарын зерттеген. Олар ерекше нысандардың шығу тегін ғылыми тұрғыдан түсіндіруге ұмтылды. Бұл идеялар кейін ғылымның одан әрі дамуына негіз болды.
Осындай бақылаулар кейінгі ғылыми жаңалықтарға жол ашты.
Палеонтология неліктен маңызды ғылымға айналды
Тасқа айналған қалдықтарды зерттеу адамдарға тіршілік тарихына жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік берді. Көптеген жануарлар адамзат пайда болғанға дейін өмір сүргені белгілі болды.
Сонымен қатар ғалымдар кейбір түрлердің толықтай жойылып кеткенін анықтады. Бұл жаңалық түрлердің жойылуы мен эволюция туралы түсініктердің қалыптасуына ықпал етті.
Палеонтология климаттың өзгерістерін, Жердің геологиялық тарихын және қазіргі экожүйелердің қалыптасуын зерттеуге де көмектеседі.
Бір ғана адамды алғашқы палеонтолог деп атау мүмкін емес, өйткені бұл ғылым ұзақ уақыт бойы біртіндеп қалыптасты. Дегенмен Николас Стено тасқа айналған қалдықтардың табиғатын ғылыми тұрғыдан түсіндіріп, маңызды геологиялық қағидаларды енгізгендіктен, осы атаққа ең лайық үміткерлердің бірі болып саналады. Әртүрлі дәуірлерде өмір сүрген басқа зерттеушілер де ғылымның дамуына үлкен үлес қосты. Олардың еңбектері ежелгі тіршілік қалдықтарын зерттеуді толыққанды ғылыми салаға айналдырды. Бүгінде палеонтология планетамыздың алыс өткен кезеңдерінің құпияларын ашуды жалғастырып келеді.
