InfoRadar
Мазмұны
Халықтық дәстүрлер ұрпақтар жадын сақтап, тек сөзбен жеткізу қиын құндылықтарды кейінгі буынға табыстайды. Әр этностың адам өміріндегі ең маңызды кезеңдерді айшықтайтын өзіндік салт-жоралғылары бар, солардың бірі – қыздың тұрмыс құрған әйел мәртебесіне өтуі. Туыстар мен жақындар қыз ұзатуға шақыруды тойдан әлдеқайда ертерек алады, сондықтан қонаққа дайындалып, сыйлықтарын алдын ала ойластыруға мүмкіндік болады. Бұл дәстүр қоштасу, бата беру және жаңа отбасылық өмірді қуанышпен күту элементтерін біріктіреді. Сондықтан қазақ халқы бұл рәсімге ерекше ықыласпен қарап, оны өткізу тәртібін анадан қызға жеткізіп келеді.
Дәстүрдің мәні мен шығу төркіні
Рәсімнің атауы «қызды ұзатып салу» деген мағынаны білдіреді және оның негізгі мәнін – қалыңдықтың ата-анасының үйімен қоштасуын дәл көрсетеді. Ежелден көшпелі халық туыстық байланыстарға айрықша мән берген, сондықтан қыздың туған шаңырағынан аттануы тұтас бір салт-жоралғылар кешенімен бірге өткен. Қызды қаншалықты лайықты ұзатса, болашақ отбасының берекесі де соған байланысты болады деп сенген. Мерекені өткізу үлгілері айтарлықтай өзгергенімен, бұл оқиғаға деген құрмет бүгінге дейін сақталып отыр.
Тойға дайындық
Рәсімді ұйымдастыру қалыңдықтың ата-анасынан едәуір уақыт пен күш талап етеді. Отбасы қонақтар тізімін алдын ала жасап, өтетін орынды таңдайды және ондаған, кейде жүздеген адамға арналған дастарқан мәзірін жоспарлайды. Безендіруге де ерекше көңіл бөлінеді – көптеген жұптар ұлттық өрнектер мен заманауи графиканы үйлестіретін «Saukele Sazy қыз ұзату шақыру» секілді дизайндарды ұсынатын мамандандырылған студияларға сәнді шақыру қағаздарын тапсырыс береді. Осындай бөлшектер мереке басталмай тұрып-ақ ерекше көңіл күй қалыптастыруға көмектеседі.
Безендіруден бөлек, туыстар басқа да мәселелермен айналысады:
- бешбармақ, бауырсақ және қуырдақ кіретін ұлттық тағамдар мәзірін ойластырады;
- бағдарламаны қазақ және орыс тілдерінде жүргізе алатын асаба мен музыканттарды таңдайды;
- дәстүрлі түрде тұрмыстық заттар мен әшекейлер кіретін қыз жасауының қамын жасайды;
- күнтізбе мен үлкендердің тілегін ескере отырып, той күнін күйеу жігіттің отбасымен келіседі;
- қалыңдық пен оның ең жақын туыстарына ұлттық киімдерге тапсырыс береді.
Рәсімнің негізгі кезеңдері
Қыз ұзату қалыптасқан сценарий бойынша өткізіледі, мұнда әрбір кезеңнің өзіндік символдық мағынасы бар. Өңірге байланысты кейбір әрекеттердің реті аздап өзгеруі мүмкін, бірақ жалпы құрылымы сақталады.
Қонақтарды қарсы алу асабаның сәлемдесу сөздері мен музыкалық сүйемелдеуден басталады. Қалыңдықтың ата-анасы келген әрбір адамды жеке қарсы алу үшін есік алдына шығады. Бұл қадам үй иелерінің жақын және алыс туыстарына деген құрметін білдіреді.
Ата-ананың батасы кештің ең әсерлі әрі маңызды сәттерінің бірі саналады. Анасы мен әкесі қызына ақ жол тілеп, жаңа отбасында бақытты өмір сүруіне ізгі тілектерін айтады. Осы кезде қоштасудың мұңын білдіретін «сыңсу» әні орындалуы мүмкін.
«Сәукеле» бас киімін кигізу қыздың қалыңдық мәртебесіне өткенін білдіретін нышан ретінде қабылданады. Сәукеле қауырсындармен, тиындармен және асыл тастармен безендірілген, ал бұрын оның биіктігі отбасының дәулетін көрсеткен. Бүгінде бұл бас киім көбіне фотосессиялар мен салтанатты көріністер үшін пайдаланылады, өйткені күнделікті өмірде сирек киіледі.
Мерекелік бағдарлама әртістердің өнер көрсетуін, түрлі байқаулар мен билерді қамтиды. Қонақтар жас жұбайларға берік отбасы мен өзара түсіністік тілеп, ақжарма тілектерін білдіреді. Кеш көбіне естелікке түсірілетін ортақ фотосуретпен аяқталады, ол жылдар бойы отбасылық мұра болып сақталуы мүмкін.
Рәсімнің символдық атрибуттары
Той барысында әрқайсысының терең мағынасы мен өзіндік тарихы бар түрлі бұйымдар қолданылады. Олардың болуы рәсімді танымал етіп, қазіргі ұрпақты ата-баба салттарымен байланыстырады.
- сәукеле – ұлттық өрнектермен әшекейленген қалыңдықтың салтанатты бас киімі;
- шымылдық – қалыңдық той басталғанға дейін отыратын арнайы перде;
- домбыра – салттық әндерді орындауға сүйемел болатын ұлттық музыкалық аспап;
- жасау салынған сандық – ата-ананың қызының болашақ отбасына деген қамқорлығы мен тұрмыстық молшылықтың белгісі;
- күмістен жасалған ұлттық әшекейлер – әулеттің үлкен әйелдерінен кейінгі ұрпаққа берілетін мұра.
Қазіргі кездегі өткізілу ерекшеліктері
Бүгінде көптеген отбасылар дәстүрлі үлгіні заманауи мереке форматтарымен үйлестіруге тырысады. Қыз ұзату жиі мейрамханаларда немесе банкет залдарында өткізіліп, маңызды сәттерді түсіру үшін кәсіби фотографтар мен видеографтар шақырылады. Соған қарамастан, сценарийдің негізгі өзегі – бата беру, қызды символдық түрде ұзатып салу және дастарқан басындағы басқосу – өзгеріссіз қалып отыр. Жастар рәсімнің негізгі мәнін бұзбай, оған өз элементтерін де жиі қосады, мысалы, жұптың танысу тарихы туралы бейнепрезентация көрсетеді.
Қыз ұзату рәсімі қазақ отбасының өміріндегі ең әсерлі әрі маңызды оқиғалардың бірі болып қала береді. Ол ата-бабаға деген құрметті қазіргі сәттің шынайы қуанышымен ұштастырып, халықтың өз тамырына қаншалықты ұқыпты қарайтынын көрсетеді. Мерекенің әрбір бөлшегі – сәукеледен бастап қоштасу әніне дейін – әр буын өкілдеріне түсінікті терең мағынаға ие. Осындай салттарды сақтау арқылы мәдени жады балалар мен немерелерге жалғаса береді. Сондықтан бұл дәстүр қарқынды өзгерістер дәуірінде де өз маңызын жоғалтпайды.
